Theo chân thợ săn kiến vàng
Tờ mờ sáng, tôi theo chân anh Siu Siêm (thôn Ama Rin 2, xã Ia Pa) vào rừng. Chiếc xe máy cũ chở chúng tôi men theo tuyến đường Trường Sơn Đông, rồi rẽ vào con đường đất dẫn về phía núi. Dừng xe, chúng tôi tiếp tục cuốc bộ qua những con suối cạn trơ đáy nằm im lìm giữa rừng.
Vừa đi, anh Siêm vừa chỉ tay lên những tán cây non xanh rì: “Mùa khô, khi cây ra đọt lá mới, kiến vàng bắt đầu làm tổ. Tổ kiến thường nằm trên cao, kết từ lá cây, ẩn rất khéo nên khó thấy. Muốn săn được kiến không chỉ cần sức mà còn phải có kinh nghiệm, phải quen rừng”.
Sau một lúc tìm kiếm, anh Siêm nhận ra dấu hiệu quen thuộc. Trên các cành cây, từng tổ kiến vàng lấp ló giữa những tán lá. Phát hiện một tổ kiến trên cành cây căm xe ven lối đi, anh Siêm nhanh chóng tiếp cận và thực hiện các động tác thuần thục - bẻ mạnh cành cây, đưa cả tổ kiến vào bao tải, buộc chặt miệng rồi lắc đều để đàn kiến không thoát ra ngoài. Tất cả diễn ra chỉ trong vài chục giây, gọn gàng, chính xác.
Giữa trưa, nắng nóng càng trở nên gay gắt. Mồ hôi thấm ướt lưng áo, anh Siêm dừng chân bên một gốc cây lớn để nghỉ. Anh mở bao, kiểm tra thành quả là những tổ kiến vàng còn nguyên vẹn, lẫn trong lá. Nhìn lên tán cây cao, anh chỉ tay bảo: “Trên kia còn vài tổ nữa, nhưng phải leo cao, chặt cành mới lấy được, nguy hiểm lắm. Thôi mình tìm cây khác”.
Chúng tôi rời khu rừng khi nắng đã dịu dần. Thành quả mang về chỉ khoảng nửa ký kiến vàng, thật ít ỏi so với công sức bỏ ra, mới thấy sự vất vả của việc này.
Để tìm hiểu thêm về nghề săn kiến vàng ở địa phương khác, chúng tôi theo chân anh Rơ Châm Djin (làng Breng 1, xã Ia Hrung) cùng một số người trong làng vào khu vực rẫy gần hồ Ia Krang. Hành trang chuyến đi của mỗi người gọn nhẹ nhưng không thể thiếu: Chiếc gùi đeo lưng, cây rựa, áo dài tay, nón có tấm che mặt, đôi bao tay dày để tránh bị kiến cắn, cùng bao tải và chiếc kéo dùng để cắt cành cây có tổ kiến.
Gắn bó với rừng rẫy từ nhỏ, anh Djin thuộc từng thói quen của loài kiến vàng. “Kiến vàng có quanh năm, nhưng nhiều nhất là mùa khô. Khi cây ra đọt non, kiến kết lá làm tổ, dễ tìm hơn. Còn mùa mưa, kiến ăn tạp, dễ lẫn tạp chất nên ít ai bắt. Với người Jrai, việc bắt kiến thường diễn ra ở rẫy hoặc trong rừng, thay vì quanh vườn nhà. Bởi kiến ở các nơi này sạch hơn, giữ được hương vị tự nhiên của núi rừng” - anh Djin nói.
Đôi mắt anh Djin liên tục đảo qua những tán lá cây ven rẫy. Chỉ cần một dấu hiệu nhỏ, vài chiếc lá chụm lại bất thường cũng có thể là nơi ẩn giấu một tổ kiến. “Bắt kiến cũng phải chọn thời điểm. Tôi thường đi buổi chiều. Buổi sáng, kiến chưa ăn nên rất hung dữ, cắn rất đau. Đến chiều, kiến ăn no rồi, hiền hơn, đỡ bị cắn” - anh Djin vừa nói vừa quan sát.
Bất chợt, anh dừng lại, chỉ tay lên một tán cây mít ven rẫy. Giữa những chùm lá xanh, một tổ kiến hiện rõ, kết thành từng búi tròn. Nhanh chóng, anh mặc đồ “bảo hộ” và thoăn thoắt leo lên cây. Chiếc kéo trên tay cắt gọn cành cây, rồi anh khéo léo cho cả tổ kiến vào bao tải, buộc kín miệng.
Khi ánh nắng chiều dịu dần, nhóm săn kiến của anh Djin cũng kết thúc chuyến đi. Thành quả của những người giàu kinh nghiệm này cũng chỉ được gần 1 kg kiến vàng sau cả một buổi len lỏi, quan sát.
Khi nông nhàn, anh Siu Đíu (làng Ia Tong, xã Ia Hrung) cũng săn tìm kiến vàng để chế biến món ăn. Anh cho biết, người đi săn phải là người trèo cây giỏi, thậm chí chịu được cảm giác tê tê khi bị kiến cắn. Để bắt kiến vàng phải có kinh nghiệm, nhất là khi chặt những cành cây có tổ kiến, phải nhẹ nhàng, khéo léo và không được rung cành nhằm hạn chế đàn kiến bò ra khỏi tổ, tránh bị đốt…
Đặc sản núi rừng
Theo anh Djin, kiến vàng có thể chế biến thành nhiều món ăn truyền thống hấp dẫn. Trong đó, “linh hồn” ẩm thực của người Jrai phải kể đến món muối kiến vàng, thứ gia vị dân dã nhưng đậm đà hương vị núi rừng.
Để chế biến món muối đặc biệt này, kiến sau khi bắt về được rửa sạch, loại bỏ tạp chất, để ráo rồi đem phơi qua một nắng. Khi những con kiến săn lại, cho lên chảo rang cùng muối hạt, ớt và chút bột ngọt. Khi kiến chín, có thể để nguyên trong hũ dùng dần hoặc giã nhuyễn trong cối, tùy khẩu vị mỗi người, đôi khi thêm chút sả để tăng hương thơm.
Muối kiến mang vị rất riêng - chua thanh, nồng nhẹ, hơi béo ngậy của kiến, hòa quyện với cái cay xè của ớt và vị mặn của muối. Muối kiến vàng có thể dùng trộn gỏi, ăn với cơm trắng. Nhưng với người Jrai, ngon nhất vẫn là khi chấm cùng bò một nắng hay cá suối nướng, tạo nên tổng hòa hương vị đậm chất núi rừng. Không chỉ dừng lại ở đó, kiến vàng và trứng kiến còn được nấu canh chua với cá sông, cá suối. Bát canh nóng hổi mang vị chua thanh tự nhiên của kiến, quyện với cái béo bùi của trứng kiến, tạo nên hương vị mộc mạc nhưng hấp dẫn.
Theo ông Siu Brul, già làng Ama Rin 1 (xã Ia Pa), thời điểm kiến vàng sạch và nhiều trứng nhất là tháng 3 - 4 hằng năm. Người Jrai thường tranh thủ khoảng thời gian này để săn bắt kiến vàng. Những năm gần đây, muối kiến vàng còn được khách hàng nhiều nơi khác ưa chuộng. Từ kinh nghiệm săn bắt truyền thống, người Jrai bắt đầu mang kiến vàng ra chợ bán hoặc chế biến sẵn thành những hũ muối nhỏ phục vụ khách.
Tại chợ chiều Ia Mrơn (xã Ia Pa), khi nắng vừa dịu, những bì kiến vàng tươi được bày bán, thu hút người mua. Chị Rmah H’Đội (thôn Ama Rin 1, xã Ia Pa) mua gom kiến vàng từ người Jrai ở các làng lân cận để đem đi bán tại chợ. Mỗi ngày, chị bán khoảng 10 bì kiến, mỗi bì chừng một lạng, giá 15.000 đồng. “Người Jrai mình quen dùng kiến vàng rồi, vì đây là nguyên liệu để làm nhiều món ăn truyền thống” - chị nói, tay thoăn thoắt gói hàng cho khách.
Kiến vàng còn theo chân những người làm nghề chế biến để đi xa hơn. Nhiều năm nay, anh Rcom Dam Mơ Ai (tổ dân phố 10, phường Ayun Pa) đều đặn vào các làng Jrai mua kiến vàng, rồi chế biến thành muối kiến bán cho khách. Mỗi ngày, lượng kiến anh mua về đủ để làm từ 5 - 10 kg muối thành phẩm. Anh không chỉ bán tại chỗ mà còn theo đơn đặt hàng của nhiều khách ở các tỉnh, thành trong nước. Anh đóng sẵn muối kiến thành những hũ nhỏ, tiện mang đi, giá bán khoảng 40.000 đồng/hũ.
“Muối kiến vàng không chỉ là món ăn, mà còn là hương vị của núi rừng Tây Nguyên. Tôi cố gắng chọn kiến tươi, sạch để làm, sao cho giữ được vị đặc trưng, vừa hợp khẩu vị nhiều người, vừa góp phần quảng bá văn hóa ẩm thực truyền thống của Jrai” - anh Dam Mơ Ai chia sẻ.
