Về Bình Thái tầm này người ta không chỉ đắm say với trời nước của cả vùng đầm bao la, mà không gian lễ hội đặc sắc còn dắt bạn vào một vùng văn hóa biển đầm sống động.
Bả trạo (hay bá trạo, hò đưa linh, hò hầu linh) vốn là loại hình diễn xướng dân gian gắn với tín ngưỡng thờ cá voi (thần Nam Hải) thể hiện đậm nét trong lễ hội cầu ngư của cư dân ven biển Gia Lai.
Sinh động và lôi cuốn hơn rất nhiều so với nhiều địa phương khác, ở Bình Thái, bả trạo không dừng lại ở nghi thức mà còn đậm đà những chất liệu đời sống được chắt lọc trải lên sân khấu.
Những điệu hát, động tác múa vì thế có sự trau chuốt, chịu ảnh hưởng rõ nét từ nghệ thuật hát bội Bình Định.
Gìn giữ nét đặc sắc riêng
Hơn 10 năm bị bệnh không thể biểu diễn nhưng Nghệ nhân Ưu tú Hồ Thành Long (77 tuổi) vẫn nhiệt tình chỉ dạy lớp trẻ để duy trì đội bả trạo Bình Thái.
“Bả trạo ở đây không chỉ mang tính nghi thức hầu thần Nam Hải mà còn biểu diễn cho khán giả xem. Mỗi câu hát, mỗi động tác đều có tuồng tích, có lớp lang. Khi trình diễn, bà con địa phương rất thích xem và… đăng ký vào đánh trống chầu để có cơ hội thưởng cho đội biểu diễn nhằm khích lệ tinh thần.
Đây là nét trân trọng quý giá, tình cảm này là động lực để lớp trẻ tiếp nối tiền nhân, gìn giữ văn hóa truyền thống quê hương” - Nghệ nhân Ưu tú Hồ Thành Long chia sẻ.
Một đội bả trạo thông thường có các vai chính: Tổng lái, Tổng thương, Tổng sanh - những người điều hành và dẫn dắt toàn bộ cuộc diễn. Nhưng ở Bình Thái, ngoài những vai quen thuộc ấy, còn có thêm một nhân vật đặc biệt: Tổng cờ - đây chính là điểm khác biệt hiếm thấy, tạo nên dấu ấn riêng của bả trạo Bình Thái so với nhiều nơi khác.
Anh Trần Công Luận (51 tuổi), người đảm nhận vai Tổng cờ gần 30 năm, cho biết: “Tổng cờ không chỉ cầm cờ cho đẹp. Vai này có nhiệm vụ dẫn nhịp, tạo khí thế cho cả đội.
Khi cờ tung lên là lúc cao trào, là lúc cả đội phải chung sức, đồng lòng. Cây cờ trong tay Tổng cờ không đơn thuần là đạo cụ, mà như biểu tượng của niềm tin, của khát vọng vươn khơi, tinh thần đoàn kết của cư dân làng biển”.
Trong bối cảnh hiện đại, khi nhiều loại hình văn hóa dân gian dần mai một, việc duy trì thành công một đội bả trạo như ở Bình Thái là điều không hề dễ dàng.
Cụ Đặng Văn Hiếu (78 tuổi) - Trưởng vạn đầm Bình Thái - bộc bạch: “Dù còn nhiều khó khăn, nhưng bà con trong vạn đầm vẫn cố gắng duy trì đội bả trạo.
Mỗi dịp lễ hội cầu ngư, mọi người lại tập hợp, cùng nhau luyện tập, biểu diễn. Đây không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là cách để con cháu hiểu và tiếp nối văn hóa truyền thống của cha ông”.
Điều đặc biệt hơn nữa, tất cả các vai diễn đều do chính ngư dân, thanh niên, học sinh địa phương đảm nhận. Em Hồ Anh Kiệt - học sinh lớp 11A11, Trường THPT Nguyễn Diêu - chia sẻ: “Em tham gia đội bả trạo được 3 năm rồi. Ban ngày đi học, tối về tập. Mệt thì mệt, nhưng vui lắm vì mình được góp phần gìn giữ nghệ thuật bả trạo của quê hương”.
Hướng tới sản phẩm du lịch văn hóa
Người dân Bình Thái vẫn truyền tụng chuyện cụ Nguyễn Diêu - người sáng tạo nên tuồng hát bội bả trạo và lưu truyền từ Bình Thái - Nhân Ân (nay là thôn Nhân An, xã Tuy Phước) tỏa lan đến các vùng ven biển xứ Nẫu, rồi bén rễ suốt một dải miền Trung.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn An Pha nhận định: “Bả trạo Bình Thái là một minh chứng sinh động cho sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và nghệ thuật hát bội truyền thống.
Nó không chỉ là một nghi lễ mà còn là một vở diễn phản ánh đời sống tinh thần của cư dân miền biển, thể hiện qua tuồng hát bội bả trạo gồm 3 chương: Ra khơi đánh bắt, gặp bão tố và ca khúc khải hoàn; diễn xướng trên nền âm nhạc hát bội Bình Định…”.
Chính quyền địa phương cũng bước đầu quan tâm, tạo điều kiện để đội bả trạo Bình Thái hoạt động, tham gia các sự kiện văn hóa - du lịch, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương. Không chỉ dừng lại ở giá trị bảo tồn, bả trạo Bình Thái còn mở ra tiềm năng khai thác để phục vụ phát triển du lịch văn hóa địa phương.
Theo ông Thái Văn Thuận - Phó Chủ tịch UBND xã Tuy Phước, trong định hướng phát triển du lịch, địa phương xác định du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng là một trong những hướng đi trọng tâm.
Trong đó, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống như bả trạo Bình Thái, được xem là yếu tố quan trọng để tạo nên sản phẩm du lịch đặc trưng của địa phương.
“Xã sẽ thành lập Câu lạc bộ bả trạo Bình Thái, hỗ trợ kinh phí để đội bả trạo duy trì sinh hoạt, tập luyện, biểu diễn thường xuyên; đồng thời chú trọng công tác truyền dạy, đào tạo lớp trẻ kế cận.
Việc đưa bả trạo Bình Thái vào phục vụ du lịch không chỉ góp phần bảo tồn di sản văn hóa mà còn tạo thêm sinh kế cho người dân, đưa du khách đến gần hơn với bản sắc vùng đất này” - ông Thuận cho biết.
