Từ nghệ nhân chế tác nỏ…
Vui vẻ đón tiếp chúng tôi đến nhà tìm hiểu về nghề chế tác nỏ, ông Dang (52 tuổi, làng Kon Băh, xã Ia Khươl) lấy ra chiếc nỏ từng theo ông săn bắn và tham gia nhiều giải thi đấu. “Chiếc nỏ này tôi tự tay làm cách đây hơn chục năm, chọn từng thớ gỗ, se từng sợi dây, lắp ráp cẩn thận nên rất bền” - ông hào hứng giới thiệu.
Ông Dang biết làm nỏ từ năm 16 tuổi, được cha chỉ dạy từng công đoạn. Dây nỏ thường được làm từ vỏ cây gai để đảm bảo độ bền chắc. Phần thân và cánh nỏ được chọn từ cây brôh hoặc trắc vì có độ đàn hồi cao. Cò nỏ làm từ xương trâu, bò hoặc kim loại (nhôm).
Thân cây làm nỏ được bào gọt thành khung rồi để trên giàn bếp cho khô hoàn toàn; nếu còn ẩm, khi lắp ráp nỏ sẽ kém chắc chắn, ảnh hưởng đến độ chính xác. Trong quá trình hoàn thiện, ông Dang thường xuyên thử bắn để điều chỉnh các bộ phận. Ông biết chế tác cả nỏ của người Jrai và Bahnar, mỗi loại có đặc điểm riêng: Nỏ Bahnar thường có cánh dài hơn thân và cấu tạo cò khác biệt, còn nỏ Jrai lại có thân dài hơn cánh. Một chiếc nỏ tốt đòi hỏi cánh nỏ phải được bào đều để đảm bảo sự cân bằng.
Ông Đônh - Già làng Kon Brung (xã Ayun) hiện vẫn miệt mài với công việc chế tác nỏ truyền thống được cha ông truyền lại. Theo ông, mỗi loại vật liệu dùng làm nỏ đều được lựa chọn kỹ lưỡng, phù hợp với từng bộ phận, có sự cân đối giữa độ căng của dây và lực đàn hồi của cánh nỏ, nhằm đảm bảo độ chính xác của nỏ.
“Dù trong làng hiện không còn nhiều người sử dụng nỏ như trước, nhưng tôi vẫn làm nỏ để bảo tồn bản sắc văn hóa” - già Đônh bộc bạch.
Ông A Êng (43 tuổi, làng Tuêk, xã Ia Khươl) từ nhỏ chứng kiến người lớn trong làng mang nỏ vào rừng, lên rẫy săn bắn. A Êng thích thú nên tự tìm hiểu làm nỏ và tập luyện bắn. Những chuyến đi săn đã trở thành “lớp học” đầu tiên, nơi chàng trai trẻ được các chú hướng dẫn cách cầm nỏ, ngắm bắn, từ đó dần rèn luyện kỹ năng và độ chính xác.
... Đến xạ thủ tài năng
Tuy đã 65 tuổi nhưng già làng Đônh vẫn khiến nhiều người kính nể tài bắn nỏ của mình. Tại Hội thi thể thao các dân tộc thiểu số huyện Mang Yang năm 2024, ông đoạt HCB môn bắn nỏ. Tham gia Đại hội TDTT xã Ayun năm 2026, ông vẫn vượt qua nhiều xạ thủ mạnh, trẻ tuổi hơn nhiều để đoạt HCV.
Tương tự, không chỉ biết chế tác, ông Dang còn tích cực tham gia các hội thi, giải bắn nỏ và đạt thành tích cao. “Để đảm bảo độ chính xác khi bắn nỏ lại phụ thuộc nhiều vào mũi tên. Mũi tên quá ngắn sẽ dễ bay vọt lên, quá dài lại bị chúi xuống nên khi chế tác phải tính toán và gọt mũi tên cho phù hợp...” - ông Dang chia sẻ bí quyết.
Năm 2009, khi còn là công nhân Công ty Cao su Chư Păh, ông Dang cùng cháu trai được chọn tham gia giải thể thao do Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam phối hợp với Quân khu 7 tổ chức tại TP Hồ Chí Minh. Kết quả, ông giành giải nhất, cháu trai đoạt giải nhì ở môn bắn nỏ.
Tại Đại hội TDTT huyện Chư Păh các năm 2017 và 2022, ông cũng giành HCV và HCB môn bắn nỏ. “Từ những thành tích đó, tôi được nhiều người biết đến hơn và đặt mua nỏ để tập luyện hoặc làm vật lưu niệm” - ông Dang vui vẻ nói.
Ông A Êng cũng được biết đến là xạ thủ có tiếng. Theo ông, khi tự tay làm nỏ, người dùng sẽ hiểu rõ “tính nết” của nó, từ đó dễ điều chỉnh và bắn chính xác hơn. Hơn 20 năm qua, ông nhiều lần đại diện xã tham gia và đạt thành tích cao tại các giải bắn nỏ do huyện Chư Păh (cũ) tổ chức.
Ông còn truyền dạy kỹ năng bắn nỏ cho các con trai. Anh Đại (SN 2006, con trai ông A Êng) hào hứng chia sẻ: “Tôi được cha hướng dẫn bắn nỏ từ nhỏ. Sau đó, tôi thường xuyên tự tập luyện. Nhờ vậy, đã đạt thành tích tại một số giải thi đấu bắn nỏ”.
Anh Lê Đa Vĩnh - Chuyên viên Phòng Văn hóa - Xã hội xã Ia Khươl - cho hay: Tại Đại hội TDTT tỉnh Gia Lai năm 2026 sắp tới, hai ông Dang và A Êng sẽ đại diện cho địa phương tham gia thi đấu môn bắn nỏ, với kỳ vọng đạt thành tích cao, góp truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ tập luyện để gìn giữ môn thể thao truyền thống.
