Mỗi dịp tết đến, chuẩn bị mâm cúng giao thừa được nhiều gia đình Việt coi trọng. Dù cùng chung tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, nhưng cách chuẩn bị mâm cúng giữa các vùng miền lại có nhiều điểm khác biệt thú vị, phản ánh bản sắc văn hóa riêng.
Theo TS Dương Hoàng Lộc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo - Đạo đức, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM), mâm cúng giao thừa của người miền Nam và miền Bắc thường không giống nhau.
Có gia đình chuẩn bị theo đúng "chuẩn truyền thống" vùng miền, nhưng cũng có nhà linh hoạt, sẵn món gì cúng món đó, miễn giữ trọn lòng thành.
Miền Nam: thịt kho hột vịt "vuông - tròn", khổ qua biểu trưng "khổ đã qua"
Thường thì mâm cúng giao thừa của người miền Nam nhìn vào là thấy không khí tết liền: có đòn bánh tét, hũ mứt gừng cay cay ngọt ngọt, trái dưa hấu vỏ xanh ruột đỏ và nồi thịt kho tàu thơm lừng.
Mỗi món trên mâm cúng của người miền Nam cũng gửi gắm một chút ước mong cho năm mới. Thịt kho tàu với miếng thịt vuông, trứng tròn gợi chuyện vuông - tròn, âm - dương hài hòa.
Canh khổ qua thì đơn giản là "khổ đã qua", chuyện buồn năm cũ để lại phía sau. Còn bánh tét, cách gọi chệch đi của "bánh tết" - với dáng tròn đầy đặn, tượng trưng cho sự sung túc, đủ đầy và phồn vinh trong gia đình.
Mâm cúng giao thừa miền Trung
Theo các chuyên gia văn hóa, nhiều gia đình miền Trung cúng giao thừa chuẩn bị hai mâm lễ: một mâm cúng ngoài trời để tiễn vị thần cai quản năm cũ và nghênh đón vị thần mới, và một mâm cúng trong nhà dâng lên gia tiên. Lễ vật cơ bản gồm hương hoa, đèn nến, trầu cau, trà rượu, mâm ngũ quả cùng các món ăn truyền thống.
Trong đó, bánh chưng hoặc bánh tét gần như không thể thiếu, tượng trưng cho sự đủ đầy và gắn kết. Các món mặn quen thuộc như gà luộc, giò lụa, miến, thịt heo, cá kho… được chế biến đậm đà, tinh tế, đúng với phong vị miền Trung.
Điều làm nên nét riêng của mâm cúng giao thừa miền Trung chính là sự dung hòa giữa sự mộc mạc của đời sống dân gian và tinh thần trang trọng, chỉn chu trong cách bày biện. Hương vị thường đậm, sắc sảo nhưng hài hòa, phản ánh khí hậu khắc nghiệt cùng tính cách bền bỉ của con người nơi đây.
Vì vậy, mâm cúng không đơn thuần là sự chuẩn bị vật chất mà còn là một nghi lễ chứa đựng chiều sâu văn hóa, gửi gắm ước vọng về sự sum vầy, bình an và khởi đầu tốt đẹp cho năm mới.
Miền Bắc: Gà luộc ngậm hoa, mâm ngũ quả và nghi lễ đón ông bà
Trong khi đó, ở miền Bắc, mâm cúng giao thừa thường có bánh chưng, xôi gấc, gà luộc, chả giò (nem rán), canh, trà bánh và mâm ngũ quả. Người miền Bắc thường không cúng tất niên rầm rộ như miền Nam mà tập trung nghi thức vào đúng thời khắc giao thừa - thời điểm thiêng liêng chuyển giao năm cũ sang năm mới.
Đặc biệt, hình ảnh gà luộc ngậm hoa hồng hoặc hoa cúc trở thành điểm nhấn trên bàn thờ ngày tết. Theo một số tài liệu dân gian, tục cúng gà luộc đêm giao thừa thể hiện ước mong mưa thuận gió hòa của cư dân nông nghiệp. Gà trống còn được xem là biểu tượng của ngũ đức: văn, võ, dũng, nhân, tín - những phẩm chất tốt đẹp mà gia đình gửi gắm cho năm mới.
Sau lễ giao thừa, nhiều gia đình miền Bắc tiếp tục cúng cơm ông bà đến ngày hóa vàng (thường mùng 3 hoặc mùng 4 tết). Mỗi ngày, tùy món ăn trong nhà mà dâng cúng, thể hiện sự chu đáo, thành kính.
Theo Vũ Phượng (TNO)
