1. Vào tháng Giêng, bà con người Mông (làng Mông, xã Ya Hội) lại náo nức chuẩn bị cho việc tổ chức lễ hội Gầu Tào (hội chơi trên đồi) để cầu mong mưa thuận gió hòa, con cháu khỏe mạnh, gia đình ấm no.
Ông Lý Kim Tuyên - Trưởng thôn Mông - cho hay: Làng hiện có 161 hộ, 748 khẩu. Qua 44 năm di cư từ tỉnh Cao Bằng vào đất mới, văn hóa dân tộc Mông vẫn được gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ, trong đó có lễ hội Gầu Tào.
Lễ hội Gầu Tào diễn ra trong một ngày, gồm phần lễ và phần hội. Phần lễ có 3 nghi thức cúng (cúng lấy gánh nước đầu tiên, cúng làng và cúng thổ địa).
Thầy cúng sẽ đại diện dân làng gửi lời khấn đến thần linh: “Chúng tôi đã nấu chín gà, có xôi nếp, có mèn mén, có rượu trắng, mời các thần linh hãy về đây ăn uống… Thần linh hãy về đây để chứng kiến, hãy phù hộ cho bà con dân làng, mọi người đều bình an vô sự, con cháu đầy nhà, mùa màng bội thu…”.
Ngay sau đó, sự trang trọng của phần lễ nhường chỗ cho phần hội hết sức sôi nổi với các sinh hoạt văn hóa dân gian như: Trình diễn khèn, hát giao duyên, biểu diễn sáo, nhảy sạp… Không khí càng “nóng” lên với các phần thi ném còn, thi bịt mắt ăn mèn mén…
Theo ông Lý Kim Tuyên, mèn mén được làm từ bắp xay nhuyễn, sau đó hấp chín như đồ xôi. Đây là thức món truyền thống không thể thiếu trong bữa ăn hằng ngày cũng như dịp lễ, Tết của đồng bào làng Mông.
Dịp đầu xuân, bà con trong làng cũng thường làm bánh sừng bò, được gói bằng nếp, có nhân thịt và đậu xanh, hình dáng đúng như tên gọi.
Thêm một số món ngon của đồng bào Mông xã Ya Hội là xôi 4 màu rất đẹp mắt, tượng trưng cho 4 mùa xuân - hạ - thu - đông hoặc heo gác bếp với hương vị thơm ngon, đậm đà.
2. Cách đây hơn 40 năm, xã Tơ Tung - quê hương Anh hùng Núp, cũng chào đón một bộ phận đồng bào Tày, Nùng từ quê hương Cao Bằng chuyển đến sinh sống, làm nên bức tranh đa sắc của vùng đất vốn thuần dân tộc Bahnar bản địa.
Từ mùng 1 Tết, bà con đi chúc Tết các cụ lớn tuổi trong làng, tổ chức các trò chơi dân gian như ném còn, bịt mắt đập trống, ném bóng…
Theo kế hoạch của UBND xã Tơ Tung, Hội Xuân năm nay của xã sẽ diễn ra trong 2 ngày 27 và 28-2 (nhằm ngày 11, 12 tháng Giêng) với nhiều hoạt động sôi nổi, trong đó có biểu diễn đàn tính, hát then - một biểu tượng văn hóa của đồng bào Tày, Nùng phía Bắc.
Đam mê nghệ thuật dân tộc, từ năm 2020, nhóm hát then, đàn tính với 13 thành viên đã được thành lập tại làng Nam Cao (xã Tơ Tung). Làng hiện có 110 hộ với 464 khẩu, trong đó dân tộc Tày, Nùng chiếm trên 85% dân số. Đến nay, số thành viên của nhóm đã tăng lên gần 20 người, duy trì thường xuyên việc tập luyện, biểu diễn tại các sự kiện văn hóa.
Bà Nông Thị Vân - Trưởng nhóm - bày tỏ: “Nghệ thuật hát then, đàn tính đã trở thành nhu cầu không thể thiếu trong đời sống văn hóa, tinh thần của người Tày, Nùng ở làng Nam Cao nói riêng và xã Tơ Tung nói chung, nhất là trong dịp Tết.
Năm 2019, di sản Thực hành then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản phi vật thể đại diện nhân loại. Vì thế chúng tôi quyết tâm gìn giữ, bảo tồn và truyền dạy cho thế hệ trẻ để nghệ thuật hát then, đàn tính được ngân dài, vang xa”.
Ăn Tết sớm nhất trong số các dân tộc phía Bắc là bà con dân tộc Mường. Theo lịch Mường xưa, Tết bắt đầu vào cuối tháng Chạp của năm cũ và kéo dài tới đầu tháng Giêng của năm mới.
Chị Đinh Thị Xiển - Trưởng thôn Đà Bắc (xã Ia Lâu) cho hay: Theo Dự án di dân vùng lòng hồ sông Đà (Thủy điện Hòa Bình), từ đầu những năm 90 của thế kỷ trước, hàng trăm hộ dân khu vực Tây Bắc được đưa vào đây định cư.
Họ mang theo nhiều địa danh như: Đà Bắc, Bắc Thái, Lũng Vân, Hòa Bình, Pác Bó, Cao Lạng… để đặt tên cho vùng đất mới, cùng với đó là nhiều nét văn hóa đặc sắc.
Riêng thôn Đà Bắc đã có 213 hộ đồng bào dân tộc Mường, 1.128 nhân khẩu. Tầm từ 25 tháng Chạp trở đi, bà con nơi đây bắt đầu bước vào hội xuân rộn ràng như múa xòe, chơi cồng chiêng…
“Đội chiêng Mường do phụ nữ diễn tấu, nam chỉ đánh trống. Thôn còn có đội cồng chiêng thiếu nhi với 24 cháu tham gia. Chúng tôi tự hào khi vừa phát triển kinh tế trên vùng đất mới vừa gìn giữ nguyên vẹn nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình” - chị Xiển chia sẻ.
3. Ẩm thực truyền thống của đồng bào phía Bắc cũng là một phần ký ức dân tộc, được trân trọng gìn giữ theo năm tháng với đúng hương vị nguyên bản nơi cao nguyên.
Nhắc đến văn hóa ẩm thực dân tộc Tày, Nùng, chị Nông Thị Tuyến - Chủ tịch Hội LHPN xã Tơ Tung kể ngay đến các món bánh giầy, bánh gai, đặc biệt là khâu nhục.
Đây là món rất cầu kỳ trong chế biến, với thịt ba chỉ heo là nguyên liệu chính nấu với thịt xay, nấm hương rừng, quả mắc mật, rau cải muối…
Tất cả được ướp gia vị vừa ăn và hấp cho đến khi mềm nhừ. Chị Tuyến cho hay, ngày Tết, trong gian bếp của bà con các làng Nam Cao, Trường Sơn, Cao Sơn… ở xã Tơ Tung luôn có món khâu nhục ăn kèm với cơm nóng hoặc bún.
Ẩm thực Tây Bắc còn nổi tiếng với các gia vị đặc trưng là hạt mắc khén, hạt dổi. Chị Đinh Thị Xiển hào hứng kể về các thức món ngày Tết của bà con dân tộc Mường ở thôn Đà Bắc như: gà nấu măng chua, hạt dổi; cá đồ…
Chị cho biết, món cá đồ là cầu kỳ hơn cả về thời gian chuẩn bị nguyên liệu và chế biến. Theo đó, cá trắng suối sau khi đánh bắt được rửa sạch và ướp với sả, hạt mắc khén, lá giang cùng các loại gia vị cho thấm đều. Tiếp đó, tất cả các nguyên liệu trên được cho vào lá chuối gói lại, rồi hấp trong chõ đồ xôi cho đến khi cá mềm nhừ đến từng chiếc xương…
Cứ vậy, mỗi món ăn đầu xuân là dịp những người con xa quê vọng cố hương, đồng thời tự hứa với lòng sẽ gắng sức hơn nữa để cuộc sống thêm no đủ, quê hương mới ngày càng tươi đẹp.
