Anh Lý Văn Thắng-Công chức Văn hóa-Xã hội xã Ya Hội-cho biết: “Làng Mông có 158 hộ với 745 khẩu. Dân làng chủ yếu làm nông, đời sống bà con tương đối ổn định bởi đất đai màu mỡ, thuận lợi cho trồng trọt”. Anh Thắng cũng là người Mông. Anh cho biết, đa số người Mông sống ở Ya Hội đến từ các tỉnh Cao Bằng, Tuyên Quang, Hà Giang… Trong đó, những dòng họ chiếm đa số là Lý, Đào, Hoàng, Nông, Vương, Linh.
Anh Thắng đưa chúng tôi đến thăm nhà Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Lý Kim Tuyên. Năm 1983, gia đình anh Tuyên là một trong những hộ đầu tiên từ Cao Bằng đến vùng đất này lập nghiệp. Mẹ anh là bà Lương Thị My, năm nay đã 93 tuổi nhưng vẫn còn khá minh mẫn.
Bà My chia sẻ: Tuy đã hòa nhập và quen với không gian sống, khí hậu, tập tục cùng người dân nơi đây, song chưa bao giờ bà quên bản sắc văn hóa truyền thống của người Mông. Những thế hệ con, cháu và cả làng Mông cũng đều như vậy.
Bà My cho hay: Đối với phụ nữ dân tộc Mông, việc tự may những bộ trang phục truyền thống có ý nghĩa rất quan trọng. Đó không chỉ thể hiện giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc được trao truyền mà còn là thước đo sự khéo léo, đảm đang của người phụ nữ.
Tuy vậy, hiện nay, thế hệ trẻ lớn lên ở đây không còn biết cách may trang phục truyền thống nữa mà thường mua sẵn về mặc vào những dịp lễ hội hay sự kiện. Nguyên nhân một phần là do rất khó tìm được chất liệu để may, trong khi quy trình để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh mất nhiều thời gian và công sức. Vì vậy, những bộ trang phục truyền thống sặc sỡ, bắt mắt đều được gửi từ quê nhà Cao Bằng.
Đối diện nhà anh Tuyên là nhà ông Lý Văn Đào-anh họ của anh Thắng. Cả dòng họ Lý với các gia đình 3 thế hệ cùng sống quần tụ. Nhà ông Đào vẫn còn giữ lại chiếc cối xay bắp mang từ Cao Bằng vào. Đối với ông, đây không chỉ là vật dụng đơn thuần mà như một kỷ vật quê hương.
Thời gian đầu mới vào vùng đất Tây Nguyên lập nghiệp, người dân gặp rất nhiều khó khăn. Sau hơn 40 năm gắn bó, những thế hệ người Mông được sinh ra, trưởng thành trên mảnh đất Ya Hội đều xem nơi đây là quê hương thứ 2 và dành một tình yêu đậm sâu cho nơi đã nuôi dưỡng họ. Cùng với đó, họ vẫn duy trì và trao truyền những phong tục, tập quán, tín ngưỡng, các lễ hội, ẩm thực đặc trưng của người Mông trong đời sống hàng ngày.
Điều ấn tượng với chúng tôi khi tới thăm làng Mông là những ngôi nhà ở đây được dựng bằng gỗ theo kiểu nhà dài, thấp đặc trưng của người Mông, lợp mái ngói rất khang trang, sạch sẽ. Dưới những nếp nhà bình yên, cuộc sống hiện tại của người Mông đã từng bước phát triển, yên bình, no đủ.
Trong chuyến thăm làng Mông, chúng tôi còn được gặp gỡ và trò chuyện cùng chị Lý Thị Sang (quê Tuyên Quang). Chị cho biết: Chồng mình là anh Đào Văn Phùng (quê Cao Bằng) và anh chị hiện có 3 người con. Từ ngày theo họ hàng vào đây lập nghiệp, cuộc sống gia đình chị đã từng bước ổn định với việc canh tác mía, mì và trồng thêm 1 ha keo.
Trò chuyện cùng chúng tôi, anh Thắng cho biết thêm: Hàng năm, người dân làng Mông vẫn ăn Tết Nguyên đán như người Kinh. Đối với người Mông, mỗi làng phải có một cái đình. Bà con quan niệm, nơi này rất linh thiêng do Thổ địa cai quản để phù hộ, giúp đỡ dân làng. Vì vậy, người dân rất coi trọng lễ cúng Thổ địa. Vào ngày 30 Tết, bà con chuẩn bị lễ vật gồm: gà, cây tre, hạt bắp, rượu, hương… để cúng tổ tiên trong gia đình; sau đó cúng Thổ địa với ý nghĩa xua đuổi tà ma, cầu mong may mắn, năm mới làm ăn tốt hơn năm cũ.
Bên cạnh đó, trong tháng Giêng, dân làng còn có riêng một cái Tết của người Mông, diễn ra sau Tết Nguyên đán tầm 3-4 ngày. Người Mông gọi đây là lễ hội mùa xuân, mang ý nghĩa tạ ơn trời đất, thần núi, thần sông đã ban cho mưa thuận, gió hòa để mùa màng bội thu.
Đây cũng là dịp tạo không khí vui tươi, đoàn kết trong cộng đồng, góp phần bảo tồn những nét đẹp trong văn hóa của dân tộc Mông tại địa phương.
Sau phần lễ, bà con tham gia các trò chơi dân gian truyền thống của người Mông, hát giao duyên, trình diễn khèn, sáo, nhảy sạp, ném còn, đẩy gậy… Giữa nắng gió cao nguyên, tiếng khèn mang theo bao ước vọng, nỗi niềm của những người con xa quê.
Trong dịp này không thể thiếu những món ăn đặc trưng của người Mông như: mèn mén, thắng cố, xôi ngũ sắc... Ngoài ra, người Mông ở Ya Hội vẫn còn giữ phong tục nấu rượu bắp bằng loại men được ủ theo cách truyền thống, hương vị rất thơm ngon và đậm đà. Đây là thức uống đặc biệt được ủ trữ sẵn trong các gia đình để dùng vào những ngày vui, ngày hội làng.
