Ông Lê Quang Lâm từng bảo vệ luận án tiến sĩ về văn hóa Tây Nguyên tại Pháp, được hướng dẫn bởi GS. Georges Condominas - nhà dân tộc học và nhân học người Pháp, nổi tiếng với các nghiên cứu tiên phong về các dân tộc thiểu số Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Ông Lâm có thời gian làm phụ giảng cho GS. Georges Condominas tại Pháp.
Độc đáo tù và của người Jrai
Bộ sưu tập tù và bằng sừng trâu rừng, bò rừng hay ngà voi của TS. Lê Quang Lâm đã ngả màu thời gian, nhưng nổi bật bởi chất liệu, hình dáng và đặc biệt là những tri thức văn hóa gắn với chúng.
Theo ông, tù và xuất hiện từ rất lâu trong cộng đồng các dân tộc. Trong số đó, tù và của người Jrai có cấu trúc rất đặc biệt, nhất là cách họ sử dụng tù và trong thực hành các nghi lễ.
“Tiếng Jrai gọi tù và là “djiap” và hành động thổi tù và là “ajup djiap”- ajup nghĩa là hít hơi vào. Đây cũng là điều khá lý thú vì nghe nói đến tù và, chúng ta thường liên tưởng đến việc thổi hơi ra như thổi kèn. Nhưng với người Jrai, họ hít hơi vào để tạo âm thanh” - TS. Lê Quang Lâm giải thích.
Người Jrai chế tác tù và bằng cách làm sạch sừng, khoét lỗ, sau đó gắn vào một hộp nhỏ hình chữ nhật làm từ cật tre, cố định bằng sáp ong hoặc nhựa cây - bộ phận này được gọi là lưỡi gà. Trước khi gắn, người chế tác để lưỡi gà giữa lòng bàn tay và hít thử để nhận biết độ rung, có thể tạo ra âm thanh tốt hay không.
Những chiếc tù và khác nhau tạo ra những sắc thái âm thanh khác nhau. Chiếc làm từ sừng trâu rừng, phần đầu loe to, phát ra tiếng trầm, mạnh, vang xa. Trong khi đó, tù và làm từ sừng trâu nhà, phần loe nhỏ hơn, tạo âm thanh cao, mảnh và sắc.
Người thổi có thể tạo ra những luyến láy tinh tế nhờ sự điều khiển linh hoạt của bàn tay và hơi thở. “Đây cũng là sự khác biệt của tù và Jrai so với một số loại tù và khác mà tôi biết” - ông nói.
Gọi ký ức Tây Nguyên
Tại nhà ông Lâm, bên cạnh bộ sưu tập tù và còn có nhiều tài liệu, công trình nghiên cứu nguyên bản tiếng Pháp của các học giả từng nghiên cứu sâu về Tây Nguyên như: Jacquet Dourner, Georges Condominas, Henri Maitre…
Từ những chuyến điền dã và việc đối chiếu tư liệu, TS. Lê Quang Lâm cho biết: “Tù và không phải sản phẩm của cá nhân, của gia đình mà là của cộng đồng, của làng. Đây là vật thiêng, không được thổi tùy tiện. Người Jrai chỉ thổi tù và khi dời làng và trong lễ mừng chiến thắng mỗi khi bắt được tù binh về làm nô lệ”.
Xa xưa, nếu một làng thường xuyên bị tai ương, dịch bệnh, có những cái chết xấu…, hội đồng già làng sẽ tìm một vùng đất mới để dời làng đến. Ngày về làng mới, hội đồng già làng đi trước, theo sau là phụ nữ ôm theo quả bầu khô đựng nước - biểu tượng của mạch nguồn sự sống, sự hồi sinh, vận động.
Đàn ông theo sau, mang theo xà gạc (gùi nam) đựng dao và những thứ bảo vệ. Những linh vật thiêng trong nhà rông cũ được đặt trong giỏ đan, mang đi trước đoàn người. Theo sau là tiếng tù và rước linh vật từ làng cũ sang làng mới.
Khi đến vùng đất mới, đàn ông dựng chòi tạm để đặt linh vật. Nơi này, sau đó sẽ là nhà rông. Tiếng tù và lúc này không chỉ để thông báo dời làng, mà còn để rước thần linh từ nơi ở cũ sang nơi ở mới.
Theo nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền (Viện Văn hóa - Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam), tù và thuộc nhóm nhạc cụ họ hơi, có 2 loại là chi hơi môi và chi lưỡi gà.
Tù và của người Jrai thuộc loại chi lưỡi gà, thường được dùng để báo hiệu và thường gắn với các nghi lễ trong đời sống xã hội cổ xưa.
Tù và là một thành tố góp phần làm nên hệ giá trị văn hóa - nghệ thuật độc đáo của Tây Nguyên.
Trong lễ mừng chiến thắng, tiếng tù và lại mang ý nghĩa khác. Người Jrai xem đây là dịp vinh danh các chiến binh sau những cuộc giao tranh.
“Sau mỗi lần xuất quân bắt nô lệ thành công, lễ mừng chiến thắng được tổ chức ở nhà rông. Những chiến binh hú hét quanh đống lửa, trong tiếng tù và trầm hùng. Từ những năm 40 của thế kỷ XIX, các giáo sĩ người Pháp đã ghi chép khá rõ về chuyện này” - TS. Lê Quang Lâm cho biết.
Sự thay đổi của đời sống xã hội khiến tiếng tù và dần vắng bóng nơi buôn làng. Ông Lâm kể: “Cách đây 30 năm khi đi điền dã để lấy tư liệu tôi đã hiếm khi được nghe tiếng tù và. Nhiều chiếc tôi sưu tầm được cũng rất hy hữu, có khi nhặt được trong một nhà rông đã hoang phế nhiều năm.
Cũng bởi nhạc khí này được làm bằng vật liệu tự nhiên, nên phần lưỡi gà bằng cật tre đã hư hại, tôi phải nhờ người làm lại. Hiện nay, tìm được người có thể chế tác tù và cho ra âm thanh như xa xưa rất khó” - ông Lâm chia sẻ.
Và như vậy, với bộ sưu tập tù và của mình, ông Lâm không chỉ lưu giữ những hiện vật hiếm hoi, mà còn như cánh cửa tìm về quá khứ, tìm về một thời kỳ rất xa xưa của xã hội cổ truyền Tây Nguyên.
