Thung lũng Công nằm giữa hai dãy núi Bà Hỏa và Xuân Vân, với trung tâm là khu vực hồ Phú Hòa (nhiều người vẫn quen gọi là Ao cá Bác Hồ, thật ra Ao cá Bác Hồ chỉ là một phần của hồ Phú Hòa). Theo ghi chép của Camille Paris, nơi đây từng là vùng đất hoang sơ với nhiều loài chim thú, đặc biệt là vịt trời; thậm chí còn xuất hiện cả cọp, báo. Đáng chú ý, ông cũng nhắc đến những vườn xoài ngon “nhất xứ” từng hiện diện ở thung lũng này.
Một chi tiết sinh động được ông kể lại: Trong lúc chỉ đạo công nhân phát quang để thi công đường điện báo, bất ngờ đám đông hoảng loạn, kêu gọi mang súng đến để đối phó với “ông cọp”. Nhưng rồi, con vật bị bắt hóa ra là một con báo. Chiều hôm đó, nó bị nhốt vào cũi và chuyển về trung tâm Quy Nhơn. Những lát cắt nhỏ như thế góp phần phác họa rõ nét một vùng đất khi ấy vẫn còn đậm dấu hoang dã.
Không chỉ là nơi lao động, thung lũng Công còn là không gian dạo chơi quen thuộc của người Pháp đương thời.
Camille Paris và các đồng sự thường tản bộ từ hồ Phú Hòa, qua khu vực Cầu Đôi, rồi vòng về phía Cẩm Thượng, Chánh Thành - những địa danh nay đã trở thành một phần của đô thị Quy Nhơn.
Năm 1887, Charles Lemire - một người Pháp đi ngang qua đây - đã kịp ghi lại bằng máy ảnh vẻ đẹp của thung lũng Công. Bức ảnh sau này được phục hồi và chuyển màu, cho thấy một không gian khoáng đạt, thanh bình, đẹp như tranh vẽ. Nhìn vào đó, người xem hôm nay có thể hình dung phần nào diện mạo Quy Nhơn thuở đất trời còn nguyên sơ, trong trẻo đến gần như huyền ảo.
Thung lũng Công nối với thung lũng Gà bằng một con đèo nhỏ là đèo Quy Hòa. Theo mô tả của Camille Paris, thung lũng Gà chính là khu vực Quy Hòa ngày nay, nơi sau này gắn với tên tuổi thi sĩ Hàn Mặc Tử cùng câu thơ ám ảnh: “Ai mua trăng tôi bán trăng cho”.
Trong mắt nhà khảo cổ người Pháp, thung lũng Gà là “một góc bãi biển xinh xắn”, nơi vài mái nhà nhỏ nép mình dưới những rặng dừa xanh mướt - một khung cảnh vừa giản dị, vừa nên thơ. Ngay từ những dòng ghi chép đầu tiên khi đặt chân đến vùng đất này, Camille Paris đã không giấu được sự kinh ngạc: Vùng phụ cận Quy Nhơn đẹp như tranh vẽ, đặc biệt là hai thung lũng Công và Gà.
Đối chiếu với tư liệu trong Lịch sử thành phố Quy Nhơn, thung lũng Công khi ấy thuộc thôn Xuân Quang - một làng cổ đã hình thành từ thế kỷ XVIII và được định danh dưới triều Minh Mạng. Thời điểm đó, làng có khoảng 120 hộ dân, sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp. Trong khi đó, thung lũng Gà tương ứng với thôn Quy Hòa, một trong những làng được hình thành sớm ở phủ Quy Nhơn xưa.
Hơn một thế kỷ đã trôi qua, những dòng du ký của Camille Paris vẫn giữ nguyên sức gợi. Đó không chỉ là tư liệu lịch sử, mà còn là chiếc cầu nối đưa người đọc hôm nay trở về với một Quy Nhơn của ký ức: Nơi gió biển thổi qua những thung lũng xanh, mang theo vị mặn của đại dương và một vẻ đẹp yên bình, quyến rũ đến nao lòng.
