Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm đồng bộ công tác quản lý di sản, đồng thời mở ra hướng tiếp cận mới trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa địa phương.
Từ bảo tồn tư liệu đến nhận diện chiều sâu văn hóa vùng
Gia Lai hiện nay không còn là một không gian văn hóa đơn tuyến. Sau hợp nhất, địa phương hình thành cấu trúc văn hóa đa tầng, kết nối giữa miền núi Tây Nguyên với đồng bằng và duyên hải Nam Trung Bộ.
Trong bối cảnh đó, hệ thống tư liệu Hán - Nôm trở thành nguồn dữ liệu quan trọng để nhận diện lịch sử hình thành và ký ức văn hóa của vùng đất.
Các loại hình tư liệu như sắc phong triều Nguyễn, văn bia chùa tháp, gia phả dòng họ, thần tích, địa bạ, thư tịch cổ hay hoành phi, câu đối hiện vẫn còn lưu giữ khá phong phú trong cộng đồng.
Đặc biệt, khu vực Bình Định trước đây vốn là trung tâm văn hóa Hán học quan trọng, nơi tồn tại dày đặc các đình làng, hội quán người Hoa, chùa cổ và các thiết chế tín ngưỡng truyền thống.
Nhiều tư liệu phản ánh rõ lịch sử làng xã, mạng lưới thương mại, tín ngưỡng dân gian và quá trình giao lưu Việt, Chăm và Hoa trong suốt nhiều thế kỷ.
Tuy nhiên, phần lớn nguồn tư liệu này hiện vẫn tồn tại trong tình trạng phân tán, lưu giữ thủ công và thiếu điều kiện bảo quản. Có nơi, người dân vẫn chưa ý thức đầy đủ về giá trị khoa học và văn hóa của những tài liệu mình đang nắm giữ.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu của UBND tỉnh về việc “khẩn trương rà soát toàn bộ hiện trạng tư liệu Hán - Nôm trên địa bàn tỉnh”, đồng thời kế thừa các kết quả nghiên cứu, kiểm kê trước đây để tích hợp dữ liệu trên phạm vi toàn tỉnh là bước đi cần thiết.
Đây không đơn thuần là công tác kiểm kê di sản, mà thực chất là quá trình tái nhận diện chiều sâu lịch sử và cấu trúc văn hóa của Gia Lai mới sau hợp nhất.
Xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung
Điểm đáng chú ý trong văn bản chỉ đạo của UBND tỉnh là định hướng xây dựng “cơ sở dữ liệu số dùng chung” phục vụ công tác quản lý, lưu trữ, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản. Điều đó cho thấy tư duy quản lý văn hóa đang từng bước chuyển từ cách tiếp cận lưu trữ truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu.
Trong thời đại chuyển đổi số, di sản Hán - Nôm không nên chỉ được xem là tư liệu để bảo quản trong kho lưu trữ. Mỗi sắc phong, văn bia hay gia phả đều chứa những lớp thông tin quan trọng về địa danh, cộng đồng cư dân, tín ngưỡng, lịch sử hành chính và biến đổi văn hóa của địa phương. Khi được số hóa và chuẩn hóa dữ liệu, các tư liệu này có thể trở thành nền tảng để xây dựng bản đồ tri thức văn hóa của toàn tỉnh.
UBND tỉnh yêu cầu các cơ quan, đơn vị, địa phương phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia Hán - Nôm nhằm thực hiện công tác nhận diện, dịch thuật, số hóa và bảo quản theo hướng khoa học, hệ thống và lâu dài.
Với lĩnh vực Hán - Nôm, nếu thiếu đội ngũ chuyên môn liên ngành giữa sử học, ngôn ngữ học, thư tịch học và công nghệ số, việc số hóa sẽ rất dễ rơi vào tình trạng “lưu ảnh tư liệu” mà chưa tạo ra giá trị dữ liệu thực sự.
Từ góc độ chính sách, Gia Lai hoàn toàn có thể nghĩ xa hơn việc cần hướng tới xây dựng hệ sinh thái dữ liệu văn hóa số, nơi các nguồn tư liệu Hán - Nôm được liên kết với địa danh, di tích, lễ hội, nhân vật lịch sử và tri thức cộng đồng trên nền tảng số dùng chung.
Khi hệ thống dữ liệu được hình thành đồng bộ, Gia Lai sẽ có thêm nền tảng để phát triển các mô hình giáo dục di sản, du lịch học thuật và công nghiệp văn hóa mang bản sắc riêng. Quan trọng hơn, dữ liệu văn hóa có thể trở thành công cụ hỗ trợ quản trị địa phương trong quá trình bảo tồn bản sắc và phát triển bền vững.
