55 năm tuổi đời với hơn 30 năm hoạt động cách mạng gian khổ, đồng chí đã dành trọn tâm huyết, trí tuệ và sức lực cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng tổ chức cách mạng, đào tạo cán bộ cho Đảng.
Người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh
Đồng chí Hồ Tùng Mậu tên khai sinh là Hồ Bá Cự, sinh ngày 15-6-1896 tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An (nay là xã Quỳnh Anh, tỉnh Nghệ An).
Mang khát vọng cứu nước, cứu dân, đồng chí được các cụ Phan Bội Châu và Hồ Học Lãm giới thiệu gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc tại Quảng Châu (Trung Quốc).
Từ đây, đồng chí được trực tiếp tiếp nhận ánh sáng chủ nghĩa Mác - Lênin và được Nguyễn Ái Quốc đào tạo theo con đường cách mạng vô sản.
Không chỉ chuyên tâm học tập, đồng chí còn tích cực giúp Nguyễn Ái Quốc tổ chức các lớp huấn luyện chính trị đặc biệt, đào tạo đội ngũ cán bộ cách mạng cho Việt Nam. Đây là giai đoạn đặt nền móng cho sự trưởng thành về tư tưởng, bản lĩnh và năng lực tổ chức của người chiến sĩ cộng sản Hồ Tùng Mậu.
Trong quá trình chuẩn bị thành lập Đảng, đồng chí có những đóng góp quan trọng vào việc vận động thống nhất các tổ chức cộng sản trong nước. Đầu năm 1930, dưới sự chủ trì của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam diễn ra, chấm dứt sự khủng hoảng về tổ chức lãnh đạo cách mạng Việt Nam.
Bản lĩnh kiên trung của đồng chí Hồ Tùng Mậu được thử thách và khẳng định trong hơn 14 năm bị giam cầm tại nhiều nhà tù của địch. Dù phải chịu đựng muôn vàn gian khổ, đồng chí vẫn giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cách mạng; là trung tâm đoàn kết, truyền cho anh em tù chính trị kinh nghiệm đấu tranh cách mạng.
Tháng 7-1945, đồng chí được Xứ ủy Trung Kỳ điều động tham gia chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại các tỉnh miền Trung, góp phần vào thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Nhà lãnh đạo tài năng của Đảng
Giai đoạn 1925-1926, đồng chí Hồ Tùng Mậu tích cực tham gia công tác tuyên truyền, tổ chức, huấn luyện chính trị, xây dựng tổ chức và phát triển lực lượng cho cách mạng.
Đồng chí tham gia tổ chức, giảng dạy tại các lớp huấn luyện cán bộ ở Quảng Châu; trực tiếp tuyên truyền, vận động thanh niên trong và ngoài nước tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.
Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, đồng chí Hồ Tùng Mậu được giao nhiệm vụ xây dựng dự thảo Điều lệ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, tham gia xuất bản báo Thanh Niên, tổ chức cơ quan huấn luyện “chính trị đặc biệt” cho cán bộ trong nước sang hoạt động; đảm nhiệm công tác đối ngoại của Chi hội Việt Nam trong Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức ở Á Đông.
Trên cương vị Chính ủy Liên khu IV, đồng chí Hồ Tùng Mậu đặc biệt quan tâm củng cố tổ chức Đảng, tăng cường công tác chính trị, tư tưởng trong lực lượng vũ trang các tỉnh Bắc Trung Bộ (Thanh - Nghệ - Tĩnh - Bình - Trị - Thiên).
Khi được cử phụ trách, kiêm Chính ủy của Trường Quân chính ở Nhượng Bạn (Hà Tĩnh), đồng chí đã đào tạo hàng trăm cán bộ chỉ huy và chính ủy viên cấp đại đội, tiểu đoàn cho lực lượng Vệ quốc đoàn Quân khu IV và các đoàn quân Nam tiến. Những đóng góp của đồng chí trong công tác đào tạo cán bộ được Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá rất cao.
Khi Trung ương Đảng chủ trương thành lập các khu ủy và ủy ban kháng chiến khu, đồng chí Hồ Tùng Mậu được cử giữ chức Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến - Hành chính Liên khu IV.
Trên cương vị này, đồng chí cùng tập thể lãnh đạo Liên khu IV tập trung củng cố tổ chức bộ máy, xây dựng đội ngũ cán bộ, cải tiến lề lối làm việc; tổ chức quân và dân thực hiện hiệu quả các chủ trương của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng và Bộ Tổng Tư lệnh, tích cực xây dựng lực lượng, chuẩn bị các điều kiện sẵn sàng cho cuộc kháng chiến trường kỳ.
Tháng 12-1949, đồng chí được Chủ tịch Hồ Chí Minh cử giữ chức Tổng Thanh tra Chính phủ. Trên cương vị này, đồng chí đã chỉ đạo xử lý nhiều vụ việc tiêu cực, tham ô, mất dân chủ; kiên quyết đấu tranh với những biểu hiện sai phạm của cán bộ, đảng viên, góp phần làm trong sạch bộ máy nhà nước, củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Chính phủ.
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, đồng chí tiếp tục đảm nhận nhiều trọng trách quan trọng của Đảng và Nhà nước. Đồng chí đã anh dũng hy sinh khi đang làm nhiệm vụ, để lại tấm gương cao đẹp về lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, với Tổ quốc và nhân dân.