Chúng ta chi rất nhiều tiền cho công nghệ lọc nội dung, phần mềm kiểm soát nhằm xây dựng một không gian mạng an toàn. Nhưng điều gì sẽ giúp các em biết dừng lại trước cái sai và lựa chọn điều đúng? Câu trả lời không nằm ở công nghệ. Nó nằm ở nếp nhà.
Các nền tảng số được thiết kế để giữ chân người dùng lâu nhất có thể. Thuật toán không có trái tim để hiểu thế nào là tử tế, cũng không có lý trí để phân biệt thật - giả. Nó chỉ vận hành theo một nguyên lý: Nội dung nào khiến con người dừng lại lâu hơn, tranh cãi nhiều hơn thì sẽ được lan truyền mạnh hơn.
Đáng tiếc, sự giận dữ và cực đoan thường có sức hút bản năng mạnh hơn sự bình tĩnh và lòng bao dung. Nếu gia đình buông lơi vai trò định hướng, thuật toán sẽ mặc nhiên trở thành “người kể chuyện”, từng ngày nhào nặn thế giới quan của đứa trẻ.
Có một nghịch lý xót xa: Thuật toán biết rất rõ con bạn thích xem gì, dừng lại lâu nhất ở video nào, thậm chí thường buồn vào thời điểm nào trong ngày. Trong khi đó, ở thế giới thực, nhiều bậc cha mẹ lại hoàn toàn “mù mịt”: Không biết hôm nay đi học con vui hay buồn, đang thần tượng ai, có cô đơn hay chịu áp lực gì không. Khi sự kết nối dưới một mái nhà suy yếu, khoảng trống ấy lập tức bị thế giới số lấp đầy.
Nhiều phụ huynh hỏi tôi: “Nếp nhà suy cho cùng chỉ là những thói quen sinh hoạt, làm sao có đủ sức mạnh đối đầu với các siêu thuật toán được thiết kế bởi những bộ não thông minh nhất hành tinh?”. Dưới góc độ tâm lý học hành vi và thần kinh, nếp nhà không vận hành đơn thuần bằng cảm tính mà nó thiết lập một “hệ miễn dịch tâm lý” cho trẻ thông qua 4 cơ chế cốt lõi.
Thứ nhất là cơ chế thần kinh gương. Khi cha mẹ bình tĩnh trước mâu thuẫn, biết xin lỗi sau lúc nóng giận, bộ não trẻ sẽ tự động mô phỏng và ghi lại những khuôn mẫu ứng xử ấy. Khi đối diện với bạo lực trên mạng, cơ chế tự điều chỉnh cảm xúc được kích hoạt, giúp trẻ biết dừng lại thay vì bản năng hùa theo số đông một cách bản năng.
Thứ hai là cơ chế đồng hóa nhận thức. Sự tử tế được lặp đi lặp lại trong nếp nhà sẽ dần trở thành tiêu chuẩn đạo đức cá nhân. Nhờ đó, đứa trẻ biết từ chối cái xấu ngay cả khi không có ai giám sát.
Thứ ba là sự hình thành gắn bó an toàn. Một đứa trẻ lớn lên với niềm tin vững chắc rằng mình được yêu thương và tôn trọng sẽ ít rơi vào cơn khát “tìm kiếm sự thừa nhận” từ những người xa lạ trên không gian ảo.
Các em không phải đánh đổi nhân phẩm hay thực hiện những hành vi độc hại chỉ để đổi lấy vài ngàn lượt “thích”, bởi “chiếc bình cảm xúc” đã được lấp đầy từ trong gia đình. Thứ tư là khả năng tạo màng lọc và kháng cự sự thao túng. Một nếp nhà duy trì sự đối thoại cởi mở, khuyến khích tư duy phản biện sẽ giúp trẻ xây dựng màng lọc nhận thức tự nhiên. Khi thế giới số liên tục đẩy đến những nội dung cực đoan, trẻ đủ tỉnh táo để nhận ra: “Điều này bất thường, không phù hợp với những giá trị của gia đình mình”, từ đó chủ động lướt qua.
Chúng ta đang nói rất nhiều về chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và xây dựng một không gian mạng văn minh. Đó đều là những mục tiêu quan trọng. Nhưng nếu chỉ đầu tư cho hạ tầng công nghệ mà quên đầu tư cho “hạ tầng cảm xúc” của gia đình, chúng ta sẽ rất khó tạo ra một thế hệ đủ vững vàng để sống trong thế giới số. Bởi suy cho cùng, xã hội không phải là một khái niệm trừu tượng. Xã hội được tạo nên từ hàng triệu gia đình.
Một cộng đồng biết đối thoại bắt đầu từ những gia đình biết lắng nghe. Một xã hội biết tôn trọng pháp luật bắt đầu từ những gia đình biết tôn trọng nhau. Một không gian mạng nhân văn cũng bắt đầu từ những đứa trẻ mang trong mình một chiếc “la bàn giá trị” được hình thành từ nếp nhà. Đó mới chính là “tấm khiên” đầu tiên, bền vững nhất của mỗi đứa trẻ và cũng là nền móng của một xã hội văn minh trong kỷ nguyên số.
Theo TS Tâm lý Đào Lê Hòa An (SGGPO)
