Sau giai đoạn bùng nổ với kim ngạch lên tới 3,3 tỉ USD năm 2024, những tháng đầu năm 2025, xuất khẩu sầu riêng đã gặp cú sốc lớn khi kim ngạch giảm tới 60% so với cùng kỳ. Nguyên nhân là do Trung Quốc, thị trường nhập khẩu chiếm tới hơn 90% lượng sầu riêng VN, siết chặt kiểm tra an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tăng cường xét nghiệm dư lượng kim loại nặng. Ở chiều ngược lại, năng lực kiểm nghiệm trong nước khi ấy còn thiếu và yếu dẫn tới thời gian chờ kết quả kéo dài, khiến sầu riêng chín quá thời hạn bảo quản, buộc phải tiêu thụ nội địa với giá thấp. Đến tháng 3, tháng 4 vừa rồi, tình trạng này lại tái diễn nhưng có vẻ trầm trọng hơn. Phòng kiểm nghiệm đã ít, một số lại đóng cửa nghỉ ngang khiến "trái cây vua" lao đao rớt giá, kéo dài đến tận bây giờ.
Không thể phủ nhận việc thiếu và bố trí các phòng kiểm nghiệm chưa hợp lý là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng ách tắc, rớt giá sầu riêng. Tuy nhiên, bản chất sâu xa của vấn đề không chỉ nằm khâu kiểm nghiệm mà ở khâu kiểm soát an toàn thực phẩm, đặc biệt là dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng của ngành hàng tỉ USD này. Chúng ta đã chứng kiến trong mấy năm qua, không ít lô hàng sầu riêng bị phát hiện dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hoặc thiếu thông tin truy xuất... Việc này ảnh hưởng lớn đến uy tín của cả ngành hàng và khiến nhà nhập khẩu càng siết chặt các quy định kiểm soát đầu vào. Thế nên, nếu chỉ giải quyết khâu kiểm nghiệm mà không tổ chức lại cả chuỗi giá trị sầu riêng, từ trồng trọt, chế biến, bảo quản cho đến bàn ăn thì rất khó giải quyết triệt để vấn đề.
Thực tế, câu chuyện của ngành sầu riêng cơ quan chủ quản cũng nắm rất rõ. Cũng vì thế, sầu riêng được lựa chọn là mặt hàng thí điểm triển khai Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản VN. Đây là bước đi quan trọng, tạo tiền đề hình thành chuỗi dữ liệu đầy đủ, minh bạch, kết nối từ vườn trồng, thu hoạch, sơ chế, đóng gói đến xuất khẩu. Khi thông tin được chuẩn hóa và số hóa, rủi ro vi phạm quy định thị trường sẽ giảm đáng kể, đồng thời nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Lãnh đạo Bộ NN-MT cũng khẳng định đây không chỉ là giải pháp công nghệ, mà còn là công cụ quản lý hiện đại, góp phần phòng, chống gian lận thương mại, nâng cao trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi và xây dựng niềm tin thị trường.
Tuy nhiên, do đặc thù canh tác nhỏ lẻ, manh mún; rồi các quy định cấp mã vùng trồng áp dụng trên thực tế còn nhiều bất cập cũng như không thể phủ nhận một bộ phận người trồng, thương lái, doanh nghiệp chưa nghiêm túc tuân thủ quy định về an toàn vệ sinh thực phẩm, vẫn sử dụng thuốc... và cả sự thiếu hợp lý trong bố trí hệ thống trung tâm kiểm nghiệm như nói trên nên cứ thỉnh thoảng, ngành hàng xuất khẩu tỉ USD của VN lại đối mặt tình trạng giảm giá, ứ hàng, bấp bênh.
Chiếm tới gần nửa kim ngạch xuất khẩu rau quả, sầu riêng vẫn là "trái cây vua", tiềm năng tăng trưởng vẫn còn rất lớn. Thế nhưng sau giai đoạn tăng trưởng nóng, đã đến lúc chúng ta phải chuẩn hóa lại toàn bộ chuỗi giá trị ngành hàng thay vì nghẽn đâu tháo đó... Chỉ có như vậy, sầu riêng hay bất cứ nông sản nào khác mới có thể phát triển bền vững, lâu dài.
Theo Nguyên Khanh (TNO)
