Nơi có kết luận, nơi đang được xác minh làm rõ… nhưng tất cả những điều này cho thấy một vấn đề lâu nay luôn âm ỉ: tiêu cực dễ phát sinh nhất ở khâu coi thi tại địa phương.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT ngày càng quan trọng khi phải gánh vác quá nhiều trọng trách, vừa để xét tốt nghiệp, vừa là căn cứ tuyển sinh của hầu hết các trường ĐH, vừa là thước đo chất lượng giáo dục của từng địa phương. Theo thống kê của Bộ GD-ĐT, năm 2025, trong 5 phương thức chính xét tuyển vào ĐH gồm: điểm thi tốt nghiệp THPT, xét học bạ, xét tuyển kết hợp, thi riêng và tuyển thẳng thì xét điểm thi tốt nghiệp THPT chiếm tới trên 50%.
Để khuyến khích các trường ĐH sử dụng kết quả thi tốt nghiệp, năm 2026 Bộ GD-ĐT đưa ra quy định cho dù tuyển sinh bằng phương thức nào thì tổng 3 môn thi tốt nghiệp trong tổ hợp môn xét tuyển của thí sinh phải đạt 15. Trước kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn khẳng định: "Kỳ thi này ngày càng cho thấy mức độ tin cậy để sử dụng trong tuyển sinh ĐH, CĐ. Các trường ĐH cũng sử dụng kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT làm căn cứ chính để xét tuyển. Từ nhiều năm nay đã như vậy và năm nay, chúng tôi tin rằng kết quả của kỳ thi sẽ được sử dụng nhiều hơn và quan trọng hơn".
Với tầm quan trọng đó, Bộ GD-ĐT đã dựng nên rất nhiều màng lọc để bảo vệ độ tin cậy của kết quả thi như đề có độ phân hóa cao; chấm thi chặt chẽ để hầu như con người ít tác động nhất ở những môn trắc nghiệm, hạn chế chấm lỏng, chấm chặt ở môn tự luận; huy động 6.000 cán bộ, giảng viên các trường ĐH làm giám sát… Nhưng rồi tiêu cực thi cử xảy ra ở Tuyên Quang rơi đúng vào khâu yếu nhất mà Bộ GD-ĐT không thể bao quát được là coi thi.
Ở kỳ thi này, có một nghịch lý mà lâu nay ai cũng nhận thấy, đó là địa phương vừa là nơi tổ chức thi, coi thi, chấm thi và có lợi ích trực tiếp từ chính kết quả đó. Chính vì thế, nếu muốn, sẽ không khó khăn để lách kẽ hở và thực hiện gian lận. Nhiều giảng viên tham gia giám sát cũng thừa nhận với PV Thanh Niên rằng sự hiện diện của trường ĐH ở địa phương trong kỳ thi tốt nghiệp THPT thực chất mang tính biểu tượng.
Từ vụ việc ở Tuyên Quang năm nay, chắc chắn Bộ GD-ĐT sẽ tiếp tục chỉnh sửa, thay đổi các quy định của kỳ thi tốt nghiệp nếu vẫn muốn kỳ thi này đáp ứng nhiều mục đích.
Trong khi chờ đợi những thay đổi có tính hệ thống, triệt để, dự kiến từ sau 2030, nhằm hạn chế tối đa sự can thiệp của con người, như tổ chức thi trên máy tính, ứng dụng công nghệ và dữ liệu số vào quá trình đánh giá cũng như tổ chức các kỳ thi…, có những việc cần thực hiện trước mắt.
Đó là cần tách bạch chủ thể tổ chức coi thi khỏi chủ thể được hưởng lợi từ kết quả, bằng cơ chế coi thi và giám sát độc lập. Nghĩa là địa phương không nên "vừa đá bóng vừa thổi còi" ở kỳ thi tốt nghiệp. Không nên xem kết quả tốt nghiệp THPT, trúng tuyển ĐH vào thi đua, thành tích của địa phương…
Một hệ thống thi cử liêm chính, nghiêm minh không được xây dựng trên giả định mọi người đều tuân thủ quy định mà phải được thiết kế để hạn chế tối đa nguy cơ phát sinh tiêu cực. Cũng như vậy, một kỳ thi chỉ thật sự công bằng khi thu hẹp tối đa cơ hội phát sinh tiêu cực.
Theo Nhiên An (TNO)
