Chỉ còn ít ngày nữa, học sinh lớp 12 trên cả nước sẽ bước vào kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Đây là năm thứ hai học sinh dự thi theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 với định hướng đánh giá năng lực.
Trong giai đoạn nước rút, bên cạnh việc củng cố kiến thức, các em cũng cần rà soát những lỗi thường gặp trong quá trình làm bài. Một trong những lỗi phổ biến nhất là hấp tấp trả lời câu hỏi khi chưa đọc kỹ ngữ liệu.
Dù ngữ liệu thuộc dạng văn bản văn học, nghị luận hay thông tin, học sinh đều cần đọc cẩn thận từ nhan đề, nguồn trích dẫn, phần giới thiệu, chú thích đến toàn bộ nội dung văn bản. Đây là những dữ kiện quan trọng giúp xác định đúng thể loại, nội dung và định hướng trả lời câu hỏi.
Trên thực tế, không ít học sinh đọc nhanh nhưng chưa nắm đúng tinh thần ngữ liệu, dẫn đến xác định sai thể loại hoặc hiểu chưa chính xác yêu cầu của từng phần, từng câu hỏi.
Ở phần đọc hiểu, nhiều học sinh thường mất điểm ngay từ những câu hỏi ở cấp độ nhận biết. Đây là những câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại đòi hỏi sự cẩn thận và khả năng nhận diện đúng đặc trưng của văn bản.
Qua các bài kiểm tra và thi thử cho thấy, không ít học sinh xác định sai thể loại hoặc chỉ ra chưa đầy đủ các dấu hiệu nhận diện đặc trưng của văn bản.
Chẳng hạn, đề yêu cầu xác định thể thơ nhưng học sinh chỉ nêu tên thể loại mà không dựa vào các dấu hiệu như số tiếng, cách gieo vần, nhịp điệu; hoặc xác định kiểu văn bản nghị luận nhưng chưa chỉ ra được những yếu tố thể hiện tính chất nghị luận trong ngữ liệu. Vì vậy, dù là câu hỏi ở mức độ nhận biết, các em vẫn bị mất điểm đáng tiếc.
Ở các câu hỏi thông hiểu, lỗi phổ biến nhất là trả lời thiếu ý hoặc chưa làm rõ yêu cầu của đề. Chẳng hạn, khi đề yêu cầu nêu tác dụng của biện pháp tu từ, nhiều học sinh chỉ dừng lại ở việc nhắc lại tên biện pháp hoặc chỉ nêu được một phương diện tác dụng.
Một số em biết trả lời cả 2 phương diện nội dung và nghệ thuật nhưng diễn đạt còn chung chung theo những công thức quen thuộc như “làm cho câu văn sinh động, tăng sức gợi hình gợi cảm” mà chưa gắn với nội dung cụ thể của ngữ liệu.
Trong khi đó, hiệu quả của biện pháp tu từ trong một văn bản thơ sẽ khác với hiệu quả trong văn bản nghị luận. Muốn đạt điểm tối đa, học sinh cần xuất phát từ ngữ liệu cụ thể để lý giải tác dụng đối với nội dung biểu đạt, tư tưởng, cảm xúc hoặc mục đích giao tiếp của văn bản.
Với những câu hỏi yêu cầu phân tích, lý giải hoặc nhận xét, nhiều bài làm còn có biểu hiện diễn xuôi ngữ liệu. Học sinh kể lại, nhắc lại điều văn bản đã nói nhưng chưa thực sự phân tích hoặc lý giải. Vì vậy, câu trả lời tuy dài nhưng vẫn chưa chạm đến trọng tâm yêu cầu của đề.
Đối với câu hỏi vận dụng, nhiều học sinh trả lời theo hướng đạo lý chung chung, chưa xuất phát từ nội dung văn bản. Đề yêu cầu rút ra thông điệp tâm đắc nhất nhưng học sinh lại liệt kê nhiều thông điệp; đề yêu cầu nêu bài học cho bản thân nhưng lại trình bày như một bài nghị luận xã hội thu nhỏ. Điều này khiến câu trả lời thiếu màu sắc cá nhân, chưa đúng trọng tâm và khó đạt điểm tối đa.
Nếu ở phần đọc hiểu, học sinh thường mất điểm vì chưa đọc kỹ ngữ liệu hoặc trả lời chưa đúng yêu cầu của câu hỏi thì ở phần viết, những sai sót ấy tiếp tục lặp lại ở mức độ rõ nét hơn.
Thực tế chấm bài cho thấy, không ít học sinh có vốn kiến thức khá tốt nhưng vẫn không đạt được số điểm tương xứng vì chưa xác định chính xác trọng tâm nghị luận ngay từ khi lập ý.
Về nội dung, lỗi thường gặp nhất là trả lời chưa đúng trọng tâm nghị luận. Có những đề yêu cầu phân tích tâm trạng nhân vật nhưng bài viết lại chủ yếu kể lại sự việc hoặc phân tích nội dung đoạn trích một cách chung chung.
Có những đề yêu cầu đề xuất giải pháp cho một vấn đề xã hội nhưng học sinh lại dành phần lớn dung lượng để trình bày thực trạng, nguyên nhân hoặc tác hại. Đến khi quay lại giải quyết yêu cầu chính của đề thì dung lượng bài viết đã gần hết, khiến phần trả lời trở nên sơ sài, thiếu sức thuyết phục.
Cũng có những đề yêu cầu trình bày góc nhìn, quan điểm của người trẻ trước một vấn đề đặt ra từ văn bản nhưng học sinh lại lựa chọn những nhận xét quen thuộc, an toàn, chưa thể hiện được chính kiến và tiếng nói riêng của mình.
Về hình thức, học sinh cần tuân thủ yêu cầu về dung lượng và cấu trúc. Đoạn văn cần được trình bày liền mạch, không ngắt đoạn xuống dòng; bài văn cần có bố cục rõ ràng với hệ thống luận điểm, luận cứ hợp lý. Một bài viết dài chưa chắc đã tốt nếu ý tứ dàn trải, lặp lại hoặc xa rời trọng tâm nghị luận. Ngược lại, những bài viết ngắn gọn, tập trung và mạch lạc thường tạo được hiệu quả cao hơn.
Nhiều học sinh băn khoăn về yêu cầu sáng tạo trong bài viết. Thực ra, sáng tạo không phải là cố tình viết khác người hay đưa ra những ý kiến gây sốc. Điểm sáng tạo thường nằm ở một góc nhìn riêng, một liên hệ phù hợp với thực tiễn hoặc một cách diễn đạt giàu sức gợi. Một lập luận phản biện hợp lý hay một cảm nhận tinh tế về tác phẩm cũng có thể tạo nên dấu ấn của người viết và được giám khảo đánh giá cao.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT là một dấu mốc quan trọng, song điều quyết định kết quả không chỉ nằm ở lượng kiến thức các em tích lũy được mà còn ở sự bình tĩnh và bản lĩnh khi bước vào phòng thi.
Trong những ngày cuối cùng trước kỳ thi, thay vì cố gắng học thêm thật nhiều, các em hãy dành thời gian rà soát những lỗi thường gặp, luyện cách đọc đề và trình bày bài viết một cách khoa học. Tránh được những lỗi thường gặp cũng là cách để giữ lại những điểm số đáng lẽ các em có thể đạt được.
