Tiếp tục chương trình làm việc, chiều 5-8, Quốc hội tiến hành thảo luận tại hội trường về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư.
Không tạo khoảng trống pháp lý
Tham gia góp ý vào dự thảo luật, ĐB Lê Hoàng Anh cho rằng việc cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh là cần thiết nhằm cải thiện môi trường đầu tư. Tuy nhiên, quá trình chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phải được thực hiện trên nguyên tắc rõ ràng, bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước và không tạo khoảng trống pháp lý.
Đại biểu dẫn kinh nghiệm quốc tế, như Bộ nguyên tắc của OECD về thực thi pháp luật đều thống nhất chỉ nên chuyển sang hậu kiểm khi đã đánh giá đúng rủi ro và công cụ thay thế đã sẵn sàng.
Đối với Phụ lục IV của dự thảo luật, dự kiến cắt giảm khoảng 29,3% trong tổng số 198 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, đại biểu cho rằng con số này không phải vấn đề đáng lo ngại nhất. Điều đáng quan tâm là nhiều lĩnh vực quan trọng vẫn chưa có khung pháp lý thay thế.
Đại biểu dẫn chứng, lĩnh vực nước sạch liên quan trực tiếp đến sức khỏe của hàng chục triệu người dân nhưng vẫn đang chờ Luật Cấp, thoát nước sẽ được Quốc hội xem xét thông qua trong thời gian tới. Trong khi đó, lĩnh vực vận tải biển, khai thác cảng biển cũng chưa có lộ trình sửa đổi Bộ luật Hàng hải.
Bãi bỏ điều kiện trước, công cụ thay thế chưa có sẽ gây ra tình trạng như nguy cơ Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã từng cảnh báo: Không để việc cắt giảm quy định ở văn bản này lại làm phát sinh khoảng trống ở văn bản khác.
Một vấn đề khác được đại biểu chỉ ra là dự thảo luật khẳng định việc thi hành không phát sinh nguồn lực mới, trong khi đồng thời đặt ra yêu cầu tăng cường hậu kiểm và xây dựng cơ sở dữ liệu ở hầu hết các ngành, nghề. Theo đại biểu, hai nội dung này không thể đồng thời đúng.
Đại biểu dẫn kinh nghiệm của Hàn Quốc khi chuyển sang mô hình hậu kiểm dựa trên quản lý rủi ro đã phải tăng gấp đôi số lượng thanh tra viên chỉ trong vòng một năm. Có thể thấy, nguồn lực không tương xứng thì hậu kiểm sẽ chỉ là lời nói.
Từ đó, ĐB Hoàng Anh đề nghị bổ sung ngay một khoản tại Điều 5 quy định các nguyên tắc chuyển đổi từ tiền kiểm sang hậu kiểm làm căn cứ chung, ràng buộc khi xây dựng phương án thay thế cho ngành, nghề trong danh mục, thay vì mỗi bộ làm theo cách riêng như hiện nay. Đó là phân loại theo mức độ rủi ro, bảo đảm đồng bộ về thời điểm, nguồn lực tương xứng, không biến tướng thành điều kiện trá hình.
Đồng thời, đối với những ngành, nghề chưa có văn bản quản lý thay thế khi Phụ lục IV mới có hiệu lực thì cần áp dụng ngay các biện pháp quản lý rủi ro tạm thời để không tạo khoảng trống quản lý.
Bên cạnh đó, đại biểu đề xuất giao Chính phủ xây dựng đề án về nguồn lực phục vụ công tác hậu kiểm, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước ngày 1-3-2027, đồng thời rà soát lại 58 ngành, nghề dự kiến đưa ra khỏi danh mục theo các nguyên tắc quản lý rủi ro nêu trên.
Tránh “bình mới, rượu cũ” khi cắt giảm ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện
Đánh giá cao việc sửa đổi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện trong dự thảo luật, ĐB Đồng Ngọc Ba đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo để bảo đảm tính minh bạch và khả thi khi triển khai.
Theo đại biểu, vấn đề đầu tiên cần quan tâm là phải bám sát các quy định của Luật Đầu tư trong việc nhận diện đúng bản chất của điều kiện đầu tư kinh doanh, đồng thời phân biệt rõ giữa điều kiện đầu tư kinh doanh với tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật.
Đại biểu phân tích, một ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện thì phải đáp ứng các điều kiện về quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội và sức khỏe cộng đồng. Những điều kiện này áp dụng đối với tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động đầu tư kinh doanh.
Trong khi đó, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật lại là các yêu cầu áp dụng đối với sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau và không nên đánh đồng trong quá trình xây dựng pháp luật.
Đại biểu cũng nhấn mạnh, điều kiện đầu tư kinh doanh chỉ được quy định trong các văn bản của Chính phủ, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Quốc hội hoặc điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, chứ không thể là quy định ở trong các cái văn bản cấp dưới.
Theo ĐB Đồng Ngọc Ba, điều kiện đầu tư kinh doanh không chỉ giới hạn ở việc cấp giấy phép như nhiều người vẫn quan niệm. Trên thực tế, các yêu cầu về cơ sở vật chất, nhân lực, vốn hay các điều kiện bắt buộc khác cũng đều là điều kiện đầu tư kinh doanh, dù không phát sinh thủ tục cấp phép.
“Tôi cho rằng không thể hiểu rằng cứ chuyển sang hậu kiểm thì không còn là điều kiện đầu tư kinh doanh. Cách hiểu như vậy là chưa hoàn toàn chính xác”, đại biểu nêu quan điểm.
Đại biểu cũng bày tỏ băn khoăn khi thực tế đang tồn tại tình trạng một số ngành, nghề được đưa ra khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện nhưng các điều kiện kinh doanh vẫn tiếp tục được quy định trong luật chuyên ngành, nghị định, thậm chí cả thông tư. Theo đại biểu, điều này có nguy cơ dẫn đến tình trạng “bình mới, rượu cũ”, không đúng với tinh thần cải cách đã được Đảng và Tổng Bí thư chỉ đạo.
Để minh họa, đại biểu dẫn trường hợp hoạt động đấu giá tài sản. Mặc dù dự thảo luật không còn xác định đây là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, nhưng trên thực tế doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng hàng loạt điều kiện theo luật chuyên ngành như Luật Đấu giá, rồi các quy định liên quan về điều kiện đầu tư kinh doanh.
Cụ thể, doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ đấu giá chỉ được tổ chức dưới hình thức doanh nghiệp tư nhân hoặc công ty hợp danh; công ty hợp danh phải có ít nhất một thành viên hợp danh là đấu giá viên; đối với công ty tư nhân đấu giá thì giám đốc công ty phải là đấu giá viên và đấu giá viên phải có chứng chỉ hành nghề do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp. Theo đại biểu, đây đều là các điều kiện đầu tư kinh doanh điển hình.
Một ví dụ khác được đại biểu nêu là hoạt động đại lý làm thủ tục hải quan. Dù không còn nằm trong danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của dự thảo Luật Đầu tư, nhưng dự thảo Luật Hải quan sửa đổi vẫn quy định đại lý phải là doanh nghiệp, phải có nhân viên đáp ứng điều kiện theo quy định của Bộ Tài chính.
Đại biểu cho biết, Thông tư số 83 năm 2026 của Bộ Tài chính hiện đang quy định nhiều yêu cầu như doanh nghiệp phải có hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ khai hải quan điện tử; nhân viên phải có chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan do cơ quan nhà nước cấp và được cấp mã số nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan. Theo đại biểu, đây đều là các điều kiện đầu tư kinh doanh chứ không đơn thuần là tiêu chuẩn kỹ thuật hay biện pháp quản lý thay thế…
Theo ĐB Đồng Ngọc Ba, nếu tiến hành rà soát đầy đủ sẽ còn nhiều trường hợp tương tự trong các luật chuyên ngành. Vì vậy, việc sửa đổi Phụ lục IV của Luật Đầu tư cần được thực hiện đồng bộ với việc rà soát toàn bộ hệ thống pháp luật liên quan.
“Khi một ngành, nghề không còn được xác định là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện thì cũng cần rà soát các luật chuyên ngành, nghị định và thông tư để bảo đảm các điều kiện kinh doanh không tiếp tục tồn tại dưới hình thức khác. Có như vậy, phụ lục của luật mới không trở nên hình thức và mới thực sự kiểm soát được việc đặt ra điều kiện đầu tư kinh doanh”, ĐB Đồng Ngọc Ba nhấn mạnh.
Tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý để chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm
Giải trình, tiếp thu ý kiến của các đại biểu Quốc hội về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát toàn diện danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, đồng thời hoàn thiện cơ sở pháp lý, tổ chức bộ máy và nguồn lực để thực hiện hiệu quả việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm.
Theo Bộ trưởng, qua thảo luận tại tổ và hội trường, các đại biểu Quốc hội cơ bản thống nhất với dự thảo luật, đồng thời đóng góp nhiều ý kiến xác đáng nhằm hoàn thiện dự án luật trước khi trình Quốc hội thông qua. Trong đó, nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là việc cắt giảm các ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện phải bảo đảm thực chất, tạo môi trường đầu tư, kinh doanh thông thoáng.
Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, thực hiện Kết luận số 18 của Ban Chấp hành Trung ương về các giải pháp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số, Chính phủ đã chỉ đạo các bộ, ngành rà soát, cắt giảm mạnh thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp gia nhập thị trường.
Kết quả, đã cắt giảm 56 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và sửa đổi 14 ngành, nghề, tương ứng giảm 28,8% so với Luật Đầu tư năm 2025 và giảm khoảng 40% so với Luật Đầu tư năm 2020.
Trên cơ sở đó, trong dự thảo đợt này, Chính phủ luật tiếp tục đề xuất cắt giảm thêm 2 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, bổ sung 1 ngành, nghề mới và hoàn thiện quy định đối với một số ngành, nghề còn lại.
Theo Bộ trưởng, việc rà soát, cắt giảm được thực hiện trên ba nguyên tắc. Thứ nhất, chỉ bãi bỏ các ngành, nghề không còn cần thiết phải áp dụng điều kiện kinh doanh theo quy định của Luật Đầu tư. Thứ hai, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý bằng giấy phép sang quản lý bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và dữ liệu số. Thứ ba, rà soát, sửa đổi các ngành, nghề có điều kiện còn chưa rõ ràng, có tính chất tương tự nhau, không còn phù hợp, đã được điều chỉnh bằng cơ chế quản lý khác hoặc thực tế không còn phát sinh điều kiện đầu tư kinh doanh.
Tiếp thu ý kiến các đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, đồng thời sớm xây dựng các nghị định hướng dẫn và chuẩn bị đầy đủ cơ sở pháp lý, nguồn lực cũng như tổ chức bộ máy để việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm.
Về đề xuất bổ sung kinh doanh nước sạch vào danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, Bộ trưởng cho biết Chính phủ chưa đưa nội dung này vào dự thảo luật.
Tuy nhiên, Bộ Xây dựng đang được Chính phủ giao xây dựng Luật Cấp, thoát nước, dự kiến trình Quốc hội tại kỳ họp tháng 10 tới, trong đó sẽ nghiên cứu quy định các điều kiện đối với hoạt động kinh doanh nước sạch. Trước mắt, chất lượng nước sinh hoạt vẫn được kiểm soát thông qua Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước sạch do Bộ Y tế ban hành.
