Từ cách chọn góc tiếp cận, xây dựng nhân vật đến dàn dựng, âm nhạc, ánh sáng, những người làm sân khấu nỗ lực đưa lịch sử ra khỏi trang sách, để câu chuyện về lòng yêu nước, tinh thần quật cường chạm đến cảm xúc khán giả trẻ.
Để lịch sử bước ra khỏi trang sách
Trên sân khấu truyền thống, một vị vua, người anh hùng hay chí sĩ yêu nước không xuất hiện giản đơn với những dòng niên biểu mà họ có ánh mắt, giọng nói, đời sống nội tâm sâu sắc. Sự sống động ấy giúp khán giả không chỉ biết nhân vật mà còn cảm nhận câu chuyện phía sau.
Đó cũng là lý do sân khấu truyền thống ở Gia Lai nhiều năm qua chọn lịch sử làm mạch đề tài bổ sung kho kịch mục. Những vở tuồng như: Bông mai đỏ, Nước Nam niềm khát vọng, Khí tiết rạng trời Nam, Nhìn lại một vương triều, Khát vọng non sông, Quang Trung đại phá quân Thanh..., hay các vở ca kịch bài chòi: Cô thần, Khúc ca bi tráng, Ngọc sáng Khúc gia trang, Huyền Trân công chúa... khai thác nhân vật, sự kiện lịch sử bằng ngôn ngữ sân khấu truyền thống, vừa tìm cách gần gũi hơn với khán giả hôm nay.
Theo ông Nguyễn Trọng Quỳnh - Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh: Sân khấu lịch sử trước hết phải tôn trọng sự thật, nhưng không thể chỉ dừng ở việc minh họa sử liệu.
“Điều chúng tôi quan tâm là làm sao để một câu chuyện lịch sử vẫn khiến người xem hôm nay thấy được lòng yêu nước, tình yêu quê hương, sự trăn trở trước vận mệnh dân tộc… Những giá trị ấy không cũ. Cách kể có thể thay đổi để phù hợp với công chúng nhưng tinh thần cốt lõi của lịch sử phải được giữ” - ông Quỳnh chia sẻ.
Với tác giả kịch bản Đoàn Thanh Tâm, lịch sử là kho chất liệu giàu sức gợi. Những nhân vật như Mai Xuân Thưởng trong Bông mai đỏ, vua Thành Thái trong Nước Nam niềm khát vọng, Nguyễn Trung Trực trong Khí tiết rạng trời Nam… không chỉ có chiến công mà phía sau còn là số phận, day dứt và lựa chọn. Chính phần đời ấy giúp nhân vật lịch sử vượt qua khoảng cách thời gian.
“Tôi không muốn viết lịch sử theo cách kể lại một chuỗi sự kiện. Tôi muốn tìm trong mỗi nhân vật một câu chuyện có thể chạm đến cảm xúc hôm nay. Khi khán giả thương một nhân vật, xúc động trước một lựa chọn hay day dứt trước một mất mát, lúc ấy, lịch sử đã thực sự bước vào tâm trí họ” - tác giả Đoàn Thanh Tâm chia sẻ.
Cách tiếp cận ấy đặt lên vai đạo diễn, diễn viên yêu cầu cân bằng giữa truyền thống và sáng tạo. Sân khấu lịch sử không thể tùy tiện hiện đại hóa đến mức làm sai lệch nhân vật, nhưng nếu quá lệ thuộc lối diễn cũ cũng khó tạo sức hút với công chúng hiện nay.
NSND Nguyễn Hoài Huệ - người đạo diễn nhiều vở tuồng và ca kịch bài chòi đề tài lịch sử, cho rằng, dàn dựng sân khấu lịch sử không đơn thuần là minh họa sự kiện. Người đạo diễn phải tìm được “chìa khóa” để mở cánh cửa quá khứ bằng ngôn ngữ sân khấu.
“Điều khó nhất là cân bằng giữa tính chính xác của lịch sử và sự sáng tạo nghệ thuật. Chúng tôi phải làm sao để nhân vật lịch sử vẫn đúng với bản chất, hoàn cảnh, nhưng đồng thời có đời sống sân khấu” - NSND Nguyễn Hoài Huệ chia sẻ.
Trong nghệ thuật hát bội, những quy ước về màu sắc hóa trang, vũ đạo, âm nhạc đã tạo nên một ngôn ngữ riêng. Nhưng với người trẻ, để họ bước vào thế giới ấy cần thêm những điểm chạm mới.
Theo đạo diễn - NSND Hoàng Ngọc Đình, làm mới tuồng lịch sử không có nghĩa thay đổi bản chất nghệ thuật hát bội. Cái mới nằm ở cách tổ chức câu chuyện, tiết chế nhịp diễn, xử lý các lớp tâm lý và tận dụng hiệu quả âm thanh, ánh sáng để tăng sức biểu cảm.
“Sân khấu truyền thống muốn khán giả trẻ ngồi lại, trước hết tác phẩm phải hấp dẫn. Nhưng hấp dẫn không có nghĩa là chạy theo những hình thức bên ngoài. Hát bội phải giữ được ngôn ngữ riêng, chỉ có cách kể và cách tiếp cận linh hoạt hơn” - NSND Hoàng Ngọc Đình nói.
Khi sân khấu truyền thống thu hút khán giả trẻ
Từ những vở tuồng lịch sử đến các chương trình trải nghiệm hát bội, bài chòi, khán giả trẻ đang có thêm cơ hội tiếp xúc trực tiếp với nghệ thuật truyền thống.
Ông Nguyễn Trọng Quỳnh cho rằng, tìm kiếm khán giả, nhất là người trẻ, là nhiệm vụ quan trọng của sân khấu truyền thống hôm nay. “Chúng tôi xác định phải đưa nghệ thuật đến gần với học sinh, sinh viên, tạo cơ hội để các em xem, nghe, gặp nghệ sĩ và hiểu vì sao một động tác, một câu hát, một lớp hóa trang lại có ý nghĩa. Khi hiểu rồi, các em mới có thể hình thành tình yêu với nghệ thuật truyền thống” - ông Quỳnh cho biết.
Thực tế cho thấy, nhiều học sinh lần đầu đến rạp xem hát bội đã có cách nhìn khác so với hình dung ban đầu. Em Nguyễn Thị Hà My - học sinh Trường THPT số 1 Trần Cao Vân (phường Quy Nhơn), chia sẻ: “Trước đây, em nghĩ hát bội chắc khó xem vì cách hát và diễn rất khác những loại hình giải trí hiện đại. Nhưng khi xem vở tuồng Quang Trung đại phá quân Thanh, em thấy rất cuốn hút, giúp nhớ câu chuyện lịch sử lâu hơn”.
Tại Trường ĐH FPT cơ sở Quy Nhơn, sinh viên ngành truyền thông đa phương tiện từng tổ chức các hoạt động trải nghiệm hát bội, bài chòi thu hút nhiều sinh viên, học sinh các trường khác đến tham gia, từ đó khai thác chất liệu sân khấu truyền thống cho sản phẩm học tập.
Sinh viên Trương Lê Quỳnh Như - Khoa Quản trị kinh doanh, Trường ĐH FPT cơ sở Quy Nhơn - cho biết: “Được tận mắt xem nghệ nhân hóa trang, mặc trang phục và biểu diễn hát bội, bài chòi ngay tại trường, em mới cảm nhận rõ giá trị di sản văn hóa quê hương. Từ đó, em hiểu thêm về sân khấu hát bội, bài chòi”.
Từ nhà hát đến trường học, việc đưa nghệ thuật truyền thống đến với người trẻ không chỉ dừng ở việc “cho xem” mà quan trọng hơn là tạo trải nghiệm đủ gần gũi để họ hiểu hơn. Với sân khấu lịch sử, khi những câu chuyện về độc lập, tự do, lòng yêu nước được nhắc nhớ, việc đưa lịch sử đến gần thế hệ trẻ bằng nghệ thuật truyền thống càng có ý nghĩa.
NSND Nguyễn Hoài Huệ chia sẻ: “Khán giả trẻ đến với nghệ thuật truyền thống là điều đáng mừng. Nhưng để họ quay lại, mỗi vở diễn phải có sức hấp dẫn riêng. Chúng tôi phải làm nghề nghiêm túc hơn, kể chuyện tốt hơn và tìm cách để nghệ thuật truyền thống không tạo khoảng cách với thế hệ mới”.
Từ tiếng trống tuồng hát bội, làn điệu ca kịch bài chòi đến những nhân vật bước ra từ trang sử, sân khấu truyền thống đang kết nối quá khứ với hiện tại bằng một ngôn ngữ giàu cảm xúc. Khi người trẻ không còn xem lịch sử là những bài học xa xôi mà xúc động trước một nhân vật, tò mò về một sự kiện và muốn tìm hiểu thêm sau khi màn nhung khép lại, lịch sử vẫn mang tính thời sự trong đời sống đương đại.
