Chạy đua trước giờ G
Ngày 10-8, lãnh đạo châu Âu và Ukraine nhóm họp tại dinh Chevening, ngoại ô London, cùng quan chức cấp cao Mỹ để trao đổi lập trường và thảo luận nguy cơ bị loại khỏi bàn đàm phán Nga-Mỹ. Cuộc họp do Ngoại trưởng Anh David Lammy và Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đồng chủ trì diễn ra trong bầu không khí khẩn trương. Đặc phái viên Steve Witkoff-người vừa gặp ông Putin tại Moscow tham dự trực tuyến, cung cấp những thông tin đầu tiên về quan điểm Nga.
Lập trường của châu Âu nhất quán: lệnh ngừng bắn phải diễn ra trước mọi cuộc thảo luận về lãnh thổ; Ukraine không nhượng lại vùng đất mà Nga chưa kiểm soát; mọi thỏa thuận phải kèm theo bảo đảm an ninh, trong đó có từ Mỹ. Họ cũng nhấn mạnh Washington và Moscow không thể quyết định số phận Ukraine mà không có Kiev và châu Âu ngồi cùng bàn.
Nguy cơ bị gạt ra ngoài lề khiến châu Âu lo sợ một “Yalta mới”-ám chỉ thỏa thuận sau Thế chiến II khi lãnh đạo Mỹ và Liên Xô phân chia ảnh hưởng tại châu Âu mà không hỏi ý kiến các nước liên quan. “Không thể quyết định tương lai Ukraine mà không có người Ukraine”-Tổng thống Pháp Emmanuel Macron tuyên bố.
Trong khi đó, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cũng khẳng định EU sẽ không chấp nhận bất kỳ thỏa thuận nào nếu thiếu sự đồng thuận của Kiev và toàn khối.
Những nước cờ khó đoán
Theo nguồn tin từ châu Âu, Tổng thống Putin muốn Nga kiểm soát Crimea và toàn bộ vùng Donbass gồm Lugansk và Donetsk, kể cả khu vực chưa kiểm soát để đổi lấy ngừng bắn, giữ nguyên chiến tuyến hiện tại, bao gồm phần lãnh thổ ở Kherson và Zaporizhzhia. Nhưng Kiev bác bỏ, khẳng định chỉ thảo luận lãnh thổ sau khi có ngừng bắn, tuyệt đối không nhượng phần đất Nga chưa chiếm.
Các lãnh đạo châu Âu đặc biệt lo ngại đề xuất “hoán đổi lãnh thổ” mà ông Witkoff mang về từ Moscow vốn gợi ý Nga có thể giữ toàn bộ Donbass. Vấn đề Zaporizhzhia và Kherson vẫn mơ hồ, liệu chiến tuyến sẽ đóng băng hay Nga tiếp tục yêu cầu nhượng cả hai khu vực, trong đó có nhà máy điện hạt nhân chiến lược?
Chuyên gia Tatiana Stanovaya từ Trung tâm Carnegie nhận định: “Putin tìm kiếm thắng lợi mang tính biểu tượng để củng cố quyền lực trong nước, nhưng sẵn sàng nhượng bộ chiến thuật nếu đổi lại là sự công nhận hợp pháp từ phương Tây đối với các vùng lãnh thổ đã sáp nhập. Nếu Mỹ ký một thỏa thuận mà không có Ukraine, đó sẽ là cú sốc ngoại giao lớn cho cả Kiev và châu Âu.”
Về phía Mỹ, Tổng thống Trump tỏ ra muốn đạt tiến triển nhanh, nhưng cách tiếp cận “đi tắt” này khiến Brussels bất an. Trong khi Washington nhắm tới việc chấm dứt xung đột sớm để tập trung vào các ưu tiên khác, châu Âu lo rằng một thỏa thuận vội vã sẽ để lại mầm mống bất ổn lâu dài.
Vị thế châu Âu trên bàn cờ quyền lực
Hội nghị thượng đỉnh ở Alaska được xem là một ván cờ địa chính trị, nơi mỗi bên đều tính toán từng nước đi. Với châu Âu, điều quan trọng không chỉ là bảo vệ lợi ích của Ukraine, mà còn là bảo vệ nguyên tắc: biên giới không thể bị thay đổi bằng vũ lực. Ngoại trưởng Estonia Margus Tsahkna nhấn mạnh: “Nếu biên giới có thể bị thay đổi bằng vũ lực, sẽ không có biên giới nào an toàn”.
Dù khả năng ngồi vào bàn đàm phán chính thức còn thấp, châu Âu vẫn chạy nước rút để đảm bảo tiếng nói của mình vang tới Washington trước giờ G. Một số nước còn thúc đẩy ý tưởng tổ chức cuộc gặp ba bên giữa Trump, Putin và Zelensky-điều Moscow hiện từ chối.
Trong khi đó, châu Âu vẫn song song chuẩn bị các bảo đảm an ninh hậu chiến cho Ukraine, bao gồm viện trợ quân sự nhằm răn đe Nga. Nhưng trước hết, họ muốn chắc chắn rằng thỏa thuận ngừng bắn nếu có, không biến thành “tạm dừng chiến tranh” để rồi xung đột bùng phát lại.
Trên bàn cờ Alaska, châu Âu đang cố giữ ít nhất một quân cờ để không bị biến thành khán giả. Câu hỏi đặt ra là: liệu sự đoàn kết và tốc độ ngoại giao có giúp họ giữ được ghế, hay những toan tính giữa hai siêu cường sẽ lại viết tiếp một chương “Yalta” mới cho thế kỷ 21?
