Tìm lại dấu vết văn hóa Champa ở Tây Nguyên - Kỳ cuối: Phát lộ di chỉ đặc biệt ở Gia Lai

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News

(GLO)- Trong cuộc nói chuyện về văn hóa Champa với Tiến sĩ Lưu Hồng Sơn (Bảo tàng tỉnh Gia Lai), người tham gia cùng với các nhà khảo cổ khai quật di chỉ tháp Chăm An Phú, anh đã đưa ra ý tưởng nên thành lập nhà trưng bày văn hóa Champa vùng Tây Nguyên ở vị trí An Phú, TP. Pleiku hiện nay.

Chúng tôi cho rằng đây là ý tưởng mới. Trước mắt, Bảo tàng tỉnh nên lập đề án, thu thập tất cả tài liệu và di vật Champa ở Tây Nguyên.

Bên cạnh việc phát hiện cụm di tích (đã là phế tích) Champa ở Ayun Pa, Tiến sĩ Lưu Hồng Sơn cho biết: Bảo tàng tỉnh còn lưu giữ các hiện vật Chăm, trong đó có phù điêu Phật Champa bằng sa thạch có nguồn gốc từ huyện Krông Pa, có niên đại khoảng thế kỷ VI-VII, phát hiện từ năm 1978, được Nhà nước công nhận là bảo vật quốc gia năm 2017.

Dựa trên văn bản tiếng Pali thì đây là bài kệ nổi tiếng của Phật giáo được ghi trong nhiều thư tịch, nội dung đề cập về nhân duyên do tu sĩ A Thuyết Thị đọc cho tu sĩ Xá Lợi Phất nghe khi 2 người gặp trên đường tu học.

Bài kệ được viết như sau: “Chư pháp tòng nhân sinh/chư pháp tòng nhân diệt/như thị diệt dữ sinh/sa môn thuyết như thị” (nghĩa là: các pháp đều theo nhân mà sinh ra và theo nhân mà mất đi; việc sinh và mất ấy, Phật là người hiểu và nói rõ).

Bài kệ duyên khởi này, theo các nhà nghiên cứu, nó còn khắc trên mảnh vàng ở di chỉ tháp Gò Xoài, Long An hay trên phiến đất nung được phát hiện ở chùa Hồ Sơn, Hòn Miếu thuộc TP. Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên. Đặc biệt, mới đây, khi khai quật di tích tháp Chăm ở An Phú đã phát hiện trong kho thiêng có miếng vàng lớn cũng khắc nội dung bài kệ này.

Bên cạnh đó, Bảo tàng tỉnh còn lưu giữ một phù điêu Phật khác được đưa về từ chùa Bửu Tịnh (thị xã Ayun Pa) từ năm 1999, nó có nguồn gốc từ một gia đình ở Ayun Pa. Các nhà nghiên cứu đã đọc chữ Chăm cổ từ phía sau bức phù điêu này có nội dung cũng như bức phù điêu trước đó.

phu-dieu-cham-pa-o-bao-tang-gia-lai-anh-tu-lieu.jpg
Phù điêu Champa ở Bảo tàng tỉnh. Ảnh tư liệu

Một di chỉ Chăm khá đặc biệt được phát hiện ở thôn Tư Lương (xã Tân An, huyện Đak Pơ) ngày nay. Đó là hòn đá có ký hiệu lạ mà người dân phát hiện vào thời điểm trước năm 1975, nhưng ít người chú ý.

Cách đây hơn 10 năm, vấn đề văn hóa Champa ở Tây Nguyên được mọi người để tâm và “bia đá Chăm” nơi này được khởi xướng tìm hiểu. Thông qua ngành Văn hóa địa phương, được sự hỗ trợ của các nhà nghiên cứu trong nước và các chuyên gia về bia ký Chăm ở nước ngoài đến Đak Pơ để khảo sát, đánh giá di vật ở Tư Lương.

Các chuyên gia đã xác thực đây là bia đá Chăm có từ thế kỷ XV, được khắc trên một khối đá granite tự nhiên, cao khoảng 2,2 m, có hình dạng tam giác với các cạnh không đều, bề mặt rộng nhất đo được 1,65 m, hẹp nhất là 0,2 m. Mặt trước khắc chìm 8 dòng chữ, mặt sau khắc 3 dòng chữ Chăm cổ.

Đến tháng 10-2019, 2 chuyên gia người Pháp và Campuchia đã hỗ trợ để lược dịch bia đá Tư Lương. Nhiều chữ trên bia bị mờ không rõ nên các chuyên gia chỉ dịch được 80% nội dung.

Ý nghĩa của lời dịch được tóm lược như sau: Một vị hoàng tử của vương triều Champa có ý định lấy vùng đất Đak Pơ ngày nay làm kinh đô. Vị hoàng tử này đã mở đường, đắp đập và đã sắp xếp các trật tự, thứ bậc (quan lại, cấp chính quyền) nơi đây.

Và rất nhiều lần, vị hoàng tử đã lui tới vùng đất này để theo dõi tiến độ thành lập kinh đô. Thời gian sau, khi kinh đô chưa hoàn thành, không biết vì lý do gì, vị hoàng tử đó đã tự vẫn ở cửa sông.

Hiện nay, bia ký Tư Lương đã được chính quyền địa phương bảo tồn, lưu giữ tại nơi phát hiện. Năm 2022, di chỉ này được UBND tỉnh công nhận di tích văn hóa cấp tỉnh.

Cũng bên dòng sông Ba, nơi giáp với sông Krông Năng (thuộc buôn Jú, xã Krông Năng, huyện Krông Pa), năm 2006, người ta đã phát hiện phế tích tháp Bang Keng nằm trong khu vực sát ngã ba sông, có niên đại từ thế kỷ VI-VII.

Năm 2010, Bảo tàng tỉnh phối hợp với các nhà khoa học tiến hành khai quật phế tích này. Các nhà nghiên cứu cho rằng, đây là công trình tháp xây hoàn chỉnh bằng gạch Chăm, bị sụp đổ từ lâu.

Kỹ thuật xây kỳ công, có gạch trang trí nhiều loại, ngói lợp có hình máng bẹt, có hoa văn; đặc biệt, đầu ngói ống có hình mặt người (ngói mặt hề). Đặc điểm trên cho thấy tháp Bang Keng rất gần gũi với các di tích văn hóa Champa ở duyên hải miền Trung, nhất là di tích Chăm ở Trà Kiệu (Quảng Nam), Thành Hồ (Phú Yên)…

Qua đây, chúng ta thấy bên dòng sông Ba, từ Phú Yên đến An Khê, một hệ thống tháp Chăm và thành quách được xây dựng từ rất sớm. Vùng hạ lưu, hiện nay còn có tháp Nhạn (Tuy Hòa) và phế tích Thành Hồ.

Và ngược về thượng nguồn, có tháp Bang Keng, Yang Mum, Drang Lai và thành Kuai King. Đến vùng An Khê cũ người ta còn tìm thấy các di vật Chăm và đặc biệt tìm thấy bia ký Tư Lương (huyện Đak Pơ)…

plei-wao-noi-khai-quat-thap-cham-an-phu-anh-hung-hoa-lu.jpg
Plei Wao-nơi khai quật tháp Chăm An Phú. Ảnh: Hùng Hoa Lư

Những năm gần đây, Bảo tàng tỉnh phối hợp với các nhà khoa học đã 2 lần tiến hành khai quật phế tích Chăm ở xã An Phú (TP. Pleiku) làm phát lộ nhiều dữ liệu, di vật quan trọng thu hút giới nghiên cứu văn hóa Champa theo dõi, tìm hiểu.

Trước đây, qua các thông tin, ghi chép của các nhà nghiên cứu người Pháp từ thế kỷ XIX-đầu thế kỷ XX, người ta biết đến di tích Chăm Phú Thọ hay tháp Chăm An Phú; người địa phương gọi là Bmong Yang.

Năm 1906, linh mục M.Jannin có đến khảo sát tháp Chăm tại Plei Wao (Phú Thọ). Sau đó, nhà nghiên cứu H.Parmentier có đề cập việc này và nói có 2 ngôi tháp ở khu vực Plei Wao, giáp với Đồng Pô được ngăn cách với suối Cho.

Ông mô tả, một di tích Chăm nằm phía Bắc là Bmoong Yang; xa hơn về phía Nam là tháp Chăm lớn (phần kiến trúc phía trên không còn), người địa phương gọi là Rong Yang (nhà của trời).

Đầu năm 2022 và năm 2023, Bảo tàng tỉnh và các nhà nghiên cứu tiến hành khảo sát và khai quật đợt 1 với 4 hố thăm dò trên diện tích gần 238 m2, làm rõ được không gian phân bố và quy mô của kiến trúc cổ An Phú.

Bước đầu, tạm thời xác định niên đại của tháp Chăm vào thế kỷ XI-XIII, được đánh giá di tích nơi đây có vị trí quan trọng trong bối cảnh kinh tế-văn hóa giữa khu vực Gia Lai với các vùng khác của Tây Nguyên và duyên hải miền Trung.

Lần khai quật thứ 2 (năm 2024) có quy mô hơn với sự tham gia của Viện Khảo cổ vùng Nam Bộ nhằm làm rõ đặc điểm của di tích, củng cố cứ liệu khoa học, phục vụ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích Chăm An Phú. Đợt khai quật này đã xuất lộ các di tích đặc biệt trong tầng văn hóa là kho thiêng nằm ngay bên dưới lớp móng đá, có cấu trúc theo trục Đông-Tây-Nam-Bắc.

Trung tâm kho thiêng được kè chặt bằng đá tạo vòng tròn bao bọc xung quanh và tạo dựng bằng các viên gạch xếp hình chữ vạn, bên trong tìm thấy hiện vật là đồ ký cúng. Di vật thu được trong kho thiêng gồm: nhóm di vật bằng vàng (bình kamandalu, hoa sen, các lá vàng có khắc ký tự cổ), trang sức bằng đá quý, thủy tinh… với mục đích dâng cúng cho các vị thần được thờ trong đền tháp.

Đây là phát hiện rất quan trọng, cung cấp nhiều thông tin mới, giúp cho việc nhận diện đặc trưng tôn giáo và mối quan hệ với các kiến trúc đồng dạng trên địa bàn Tây Nguyên, duyên hải miền Trung, Đông Nam Á và Ấn Độ.

Các nhà nghiên cứu cho biết: Từ những di vật có được, kết hợp với thông tin trước đây về hiện vật chân tượng đồng đặt đứng trên bệ thờ bằng đá và phù điêu nữ thần trong thế vương tọa cho thấy có những yếu tố của Mật Tông từ miền Bắc Ấn Độ.

Với cấu trúc kho thiêng trong đền tháp An Phú là di chỉ duy nhất được phát lộ trong các di chỉ Chăm phát hiện ở Tây Nguyên cho đến thời điểm này.

Có thể nói, những phát hiện mới qua công tác khảo cổ học ở di chỉ tháp Chăm An Phú đủ để khẳng định về tầm quan trọng của di tích và sự độc đáo của nó trong việc góp phần làm rõ lịch sử-văn hóa của vùng đất Gia Lai nói riêng và địa bàn Tây Nguyên nói chung.

Dù đa phần những di chỉ văn hóa Champa ở Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng trở thành phế tích, nhưng công tác khảo cổ từ ngày đất nước thống nhất đến nay đã đem lại dữ liệu quan trọng, minh chứng một thời về mối liên hệ giữa vương quốc Champa với các bộ tộc Tây Nguyên khá lâu dài và chặt chẽ cả về mặt văn hóa và kinh tế.

Nếu như có một cấp chính quyền của vương quốc Champa ở Tây Nguyên (châu Thượng Nguyên) như trong sử sách thì phế tích Kuai King ở Ayun Pa (vùng Cheo Reo cũ) có thể là khu hành chính mà quan chức Chăm từng có mặt để cai quản các bộ tộc bản địa ở vùng đất bazan này?

Trong cuộc nói chuyện với Tiến sĩ Lưu Hồng Sơn, anh đã đưa ra ý tưởng nên thành lập nhà trưng bày văn hóa Champa vùng Tây Nguyên ở vị trí An Phú hiện nay nhằm giới thiệu với công chúng về một thời kỳ lịch sử mà vương quốc Champa cổ đã để lại dấu ấn khá sâu đậm trên vùng đất Tây Nguyên. Chúng tôi cho rằng đây là ý tưởng mới.

Trước mắt, Bảo tàng tỉnh nên lập đề án, thu thập tất cả tài liệu và di vật Champa ở các địa phương trên địa bàn Tây Nguyên, đề xuất với ngành Văn hóa và chính quyền sở tại để tiến hành hoàn chỉnh phương án dự kiến.

22logo-7722-2933-9071-1045-4546-1474-6395-7637-6043-3883-1898-1923.jpg

Có thể bạn quan tâm

Nhà rông mạch nguồn chảy mãi

Nhà rông mạch nguồn chảy mãi

(GLO)- Ðã bao đời nay, nhà rông được xem là không gian hội tụ đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sức mạnh cộng đồng của các dân tộc Tây Nguyên. Từ Kon Blo của người Bahnar Kriêm đến Ia Gri của người Jrai, những mái nhà rông đang được dựng lên, tiếp nối một mạch nguồn văn hóa giữa đại ngàn.

Phường An Nhơn Nam truyền dạy bài chòi dân gian

Phường An Nhơn Nam khai mạc lớp truyền dạy nghệ thuật bài chòi dân gian

(GLO)- Ngày 14-11, tại Hội trường UBND phường An Nhơn Nam (tỉnh Gia Lai), UBND phường khai mạc lớp truyền dạy nghệ thuật bài chòi dân gian năm 2026, với sự tham gia của 84 học viên là thành viên Câu lạc bộ (CLB) bài chòi phường, giáo viên và học sinh các trường tiểu học, THCS trên địa bàn.

Phim truyền hình Việt trẻ hóa

Phim truyền hình Việt trẻ hóa

Nhiều diễn viên gen Z, thậm chí chưa qua đào tạo chuyên nghiệp hoặc lần đầu đóng phim, được giao ngay vai chính trên màn ảnh nhỏ. Làn gió mới này cũng đặt ra thách thức về năng lực diễn xuất và khả năng tạo dấu ấn lâu dài.

Lan tỏa vẻ đẹp Gia Lai qua cuộc thi ảnh, video

Lan tỏa vẻ đẹp Gia Lai qua chuỗi sự kiện Festival cồng chiêng

(GLO)- Cuộc thi ảnh đẹp, video clip trong chuỗi sự kiện Festival cồng chiêng - Tuần lễ Hoa Dã quỳ - Núi lửa Chư Đang Ya năm 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai tổ chức là dịp để mọi người ghi lại những khoảnh khắc đẹp góp phần quảng bá thiên nhiên, văn hóa và con người Gia Lai.

7 cuốn sách của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật chính thức lên Amazon

7 cuốn sách của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật chính thức lên Amazon

(GLO)- Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật vừa đưa 7 cuốn sách tiếng Anh đầu tiên lên nền tảng thương mại điện tử Amazon, mở rộng cơ hội tiếp cận độc giả toàn cầu, góp phần quảng bá lịch sử, văn hóa, tư tưởng và hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới.

“Gia Lai - Những sắc màu văn hóa”

“Gia Lai - Những sắc màu văn hóa”

(GLO)- Những nét đẹp trong đời sống, văn hóa truyền thống cùng nhiều di sản đặc sắc của cộng đồng các dân tộc trên địa bàn tỉnh Gia Lai được giới thiệu trong triển lãm tại Bảo tàng Pleiku (phường Pleiku, tỉnh Gia Lai) từ ngày 6 đến 8-11, hứa hẹn mang đến cho người xem nhiều điều thú vị.

Ban Tổ chức Festival Cồng chiêng Gia Lai 2026 tri ân những đóng góp vào sự thành công của lễ hội

Ban Tổ chức Festival Cồng chiêng Gia Lai 2026 tri ân những đóng góp vào sự thành công của lễ hội

(GLO)- Báo và phát thanh, truyền hình Gia Lai trân trọng giới thiệu Thư cảm ơn của Ban Tổ chức Festival Cồng chiêng Gia Lai 2026 gửi đến các đại biểu, đoàn nghệ nhân, tổ chức, cá nhân, cơ quan báo chí và nhân dân đã quan tâm, đồng hành, góp phần làm nên thành công cho lễ hội.

Dấu xưa miền nhớ

Dấu xưa miền nhớ

(GLO)- Đầu ngõ, gió mai ùa về, thốc từng cơn mát lạnh. Một ngày cuối tháng, ông tôi vác rựa vào làng đồng bào dân tộc thiểu số. Tôi lon ton chạy theo ông, bóng nắng băng ngang qua con đường nhựa dẫn vào ngõ đất dài lêu nghêu. Gió mơn man, nắng ấm vàng nhảy nhót trên tán lá xào xạc.

Phim ngắn đi đường dài

Phim ngắn đi đường dài

Sự nở rộ của các sân chơi điện ảnh cùng sự cởi mở của nhà sản xuất, nhà đầu tư đang mở thêm cơ hội để phim ngắn vượt khỏi khuôn khổ thử nghiệm. Từ dấu ấn tại các liên hoan phim đến những dự án được phát triển thành tác phẩm chiếu rạp, nhiều nhà làm phim trẻ đang có thêm con đường để khẳng định mình.

Những "mầm xanh" lớn lên cùng di sản

Những "mầm xanh" lớn lên cùng di sản

(GLO)- Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ những giá trị đã có, mà còn là trao truyền để các thế hệ tiếp nối. Tại Festival Cồng chiêng 2026, sự tham gia của khoảng 80 nghệ nhân nhí cho thấy văn hóa truyền thống đang được tiếp nhận, thực hành và nuôi dưỡng từ những “mầm xanh” của buôn làng.

Các địa phương tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2026

Các địa phương tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc gắn với Ngày Văn hóa Việt Nam

(GLO)- Từ ngày 5 đến 7-11, nhiều địa phương của tỉnh Gia Lai đã tổ chức điểm Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc gắn với các hoạt động giao lưu văn hóa, thể thao hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 và phục dựng nghi lễ truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số.

null