Tiếp tục chương trình làm việc của kỳ họp không thường lệ thứ nhất, sáng 20-8, Quốc hội nghe các tờ trình và Báo cáo thẩm tra về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) và định hướng, chính sách dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi).
Sau đó, Quốc hội tiến hành thảo luận tại hội trường về chủ trương tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình mục tiêu quốc gia.
Phân bổ nguồn lực phải tính đến đặc thù từng địa bàn
Qua nghiên cứu hồ sơ và dự thảo Nghị quyết, đại biểu (ĐB) Siu Hương cơ bản thống nhất với chủ trương hợp nhất các chương trình mục tiêu quốc gia theo hướng tinh gọn đầu mối, khắc phục tình trạng chồng chéo, tăng khả năng lồng ghép nguồn lực và nâng cao tính chủ động của địa phương.
Đại biểu nhấn mạnh: Việc hợp nhất cần bảo đảm không làm thu hẹp mục tiêu, đối tượng, quyền lợi và mức độ ưu tiên của các chương trình trước đây. Để nghị quyết sau khi ban hành thực sự đi vào cuộc sống, đại biểu đề nghị quan tâm 2 nhóm vấn đề.
Về tiêu chí và cơ chế phân bổ nguồn lực, ĐB Siu Hương đồng tình với hướng tiếp cận tại Khoản 6 Điều 1 dự thảo Nghị quyết của Quốc hội, theo đó tập trung ưu tiên phân bổ ngân sách nhà nước ở mức cao nhất cho các xã, thôn đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, an toàn khu, biên giới, hải đảo.
Tuy nhiên, theo đại biểu, chủ trương ưu tiên chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được cụ thể hóa thành phương pháp phân bổ có thể đo lường, kiểm tra và giải trình được.
“Việc phân bổ ngân sách phải kết hợp tiêu chí chung với tiêu chí đặc thù của từng lĩnh vực, gắn với mức độ thiếu hụt dịch vụ cơ bản của từng địa bàn; đồng thời tính đến nhu cầu, kết quả thực hiện, tiến độ, khả năng giải ngân và mức độ sẵn sàng của địa phương”, ĐB Siu Hương nêu.
Từ thực tế tại các vùng miền núi, trong đó có Gia Lai, đại biểu cho rằng cùng số dân hoặc cùng diện tích nhưng chi phí xây dựng một công trình hay cung cấp dịch vụ y tế, giáo dục đến người dân có thể rất khác nhau. Địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông khó khăn, khoảng cách tiếp cận dịch vụ lớn đều làm gia tăng chi phí thực hiện.
Do đó, nếu chỉ quy định chung về ưu tiên vùng khó khăn mà không phản ánh đầy đủ các yếu tố này trong công thức phân bổ vốn thì chủ trương ưu tiên có thể đúng về mặt chính sách, nhưng chưa chắc tạo ra mức ưu tiên tương xứng khi phân bổ nguồn lực.
ĐB Hương đề nghị nghiên cứu bổ sung các tiêu chí như mức độ phân tán dân cư, số thôn, làng; khoảng cách tiếp cận dịch vụ; địa bàn biên giới; mức độ thiếu hụt hạ tầng thiết yếu và chi phí cung ứng dịch vụ.
Cùng với đó, cần công khai cơ sở dữ liệu, nguồn số liệu và phương pháp tính điểm trong phân bổ nguồn lực. Theo đại biểu, đây không chỉ là yêu cầu về minh bạch ngân sách mà còn là cơ sở để nâng cao trách nhiệm giải trình. Địa phương có thể tự kiểm tra, đối chiếu; đồng thời Quốc hội cũng có cơ sở để giám sát việc phân bổ, sử dụng kinh phí.
Phân cấp phải gắn với nâng cao năng lực thực hiện
Dự thảo Nghị quyết đã đề cập nhiệm vụ nâng cao năng lực và xác định đây là nhóm nhiệm vụ không áp dụng tỷ lệ cơ cấu vốn cứng. Tuy nhiên, theo ĐB Siu Hương, cần quy định rõ hơn những nội dung tập huấn, bồi dưỡng nào được sử dụng kinh phí của chương trình, tránh chồng lấn với nhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên của các cơ quan nhà nước.
Theo đại biểu, yêu cầu này càng trở nên cần thiết trong bối cảnh đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, giao thêm trách nhiệm cho địa phương, nhất là cấp xã. Thực tế triển khai các chương trình cho thấy, bên cạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ theo nhiệm vụ thường xuyên, còn phát sinh nhu cầu tập huấn trực tiếp để triển khai những chính sách, quy định, quy trình hoặc cách làm mới của chương trình.
Đó có thể là hướng dẫn cán bộ thực hiện chính sách mới, tập huấn nghiệp vụ cho những người trực tiếp triển khai chương trình ở cơ sở; hoặc hướng dẫn các thôn, làng, tổ nhóm, cộng đồng và người dân về cách thức tham gia, thực hiện và thụ hưởng chính sách.
Vì vậy, ĐB Siu Hương đề nghị Chính phủ quy định rõ nguyên tắc sử dụng nguồn kinh phí của chương trình: Chỉ hỗ trợ các hoạt động nâng cao năng lực có tính đặc thù, trực tiếp phục vụ việc thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ và chính sách của chương trình và không trùng với nhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên của cơ quan nhà nước.
Theo hướng này, Trung ương nên tập trung vào những nội dung có tính thống nhất như: xây dựng tài liệu, học liệu; đào tạo giảng viên nguồn; hướng dẫn các chính sách, quy trình mới hoặc những nội dung đặc thù của chương trình. Trên cơ sở đó, địa phương chủ động tổ chức tập huấn phù hợp với nhu cầu thực tế, nhất là cho cán bộ trực tiếp thực hiện tại cơ sở, cán bộ cấp xã, thôn, làng và các tổ nhóm, cộng đồng tham gia chương trình.
ĐB Siu Hương cho rằng, nâng cao năng lực thực hiện không chỉ là câu chuyện về bố trí kinh phí mà còn quyết định hiệu quả của chương trình sau khi được tích hợp. Bởi nếu nhiệm vụ được phân cấp nhưng năng lực thực hiện không được bảo đảm thì địa phương có thể được giao quyền nhưng lại gặp khó khăn trong tổ chức thực hiện.
Điều này càng cần được lưu ý đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nơi điều kiện thực hiện và năng lực của cán bộ cơ sở giữa các địa bàn còn không đồng đều. Do đó, việc bố trí nguồn lực và thiết kế cơ chế tập huấn, nâng cao năng lực cần được tính toán ngay từ đầu, bảo đảm chính sách khi triển khai có thể thực hiện thống nhất nhưng vẫn phù hợp với điều kiện thực tế từng địa phương.
Giữ nguyên nguồn lực, ưu tiên địa bàn khó khăn
Giải trình tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn tiếp thu các ý kiến đóng góp tâm huyết, trách nhiệm đối với việc tích hợp các chương trình mục tiêu quốc gia của đại biểu Quốc hội.
Bộ trưởng cho rằng việc tích hợp là bước đổi mới trong tổ chức thực hiện chính sách, phù hợp với yêu cầu thực tiễn và mong muốn của cơ sở, nhằm khắc phục tình trạng phân tán, chồng chéo, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Đồng thời, việc tích hợp không làm thay đổi hay thu hẹp những nội dung đã được Quốc hội quyết định đối với 4 chương trình.
Điểm thay đổi chủ yếu là phương thức tổ chức thực hiện, theo hướng sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực của Nhà nước và xã hội, chuyển từ quản lý nặng về quy trình sang chú trọng kết quả đầu ra, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.
Về nguồn lực, Bộ trưởng Bộ Tài chính cho biết tổng nguồn vốn thực hiện 4 chương trình đã được Quốc hội quyết định tiếp tục được giữ nguyên; việc phân bổ, hỗ trợ từ ngân sách Trung ương tiếp tục được thực hiện theo hướng ưu tiên các địa phương khó khăn, nhất là những địa phương không tự cân đối được ngân sách hoặc có điều tiết nhưng không có khả năng đóng góp về Trung ương.
Theo đó, mức phân bổ nguồn lực được xem xét trên cơ sở mức độ khó khăn của từng địa bàn, khoảng cách giữa thực trạng và mục tiêu cần đạt, đồng thời tính đến tiến độ giải ngân và hiệu quả quản lý, sử dụng vốn.
Đặc biệt, dự thảo Nghị quyết tiếp tục thể hiện chính sách ưu tiên đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, bảo đảm nguồn lực được tập trung cho những địa bàn còn nhiều khó khăn.
Trước băn khoăn về việc chuyển tiếp, bảo đảm chương trình được triển khai liên tục sau khi tích hợp, Bộ trưởng cho biết Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo ngay sau khi Quốc hội ban hành Nghị quyết về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia, Chính phủ sẽ ban hành Nghị quyết tổ chức thực hiện.
Đáng chú ý, dự kiến tích hợp hơn 50 văn bản hướng dẫn của các bộ, ngành vào Nghị quyết của Chính phủ, tạo cơ sở để chương trình có thể triển khai ngay sau khi nghị quyết được ban hành.
Sau đó, Thủ tướng sẽ chỉ đạo tổ chức hội nghị toàn quốc để triển khai Nghị quyết của Quốc hội, đồng thời phân công nhiệm vụ cụ thể cho các bộ, ngành và địa phương.
Đối với ý kiến đề nghị xem xét lại sự cần thiết của việc duy trì Chương trình mục tiêu quốc gia trong bối cảnh thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra, Bộ trưởng cho biết sẽ nghiêm túc tiếp thu và báo cáo cơ quan có thẩm quyền vào thời điểm phù hợp.
Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh: Chương trình mục tiêu quốc gia là một trong những nhóm chính sách trong tổng thể các giải pháp của Đảng và Nhà nước nhằm tiếp tục cải thiện đời sống vật chất, tinh thần của người dân, nhất là người nghèo, người yếu thế và những địa bàn còn khó khăn, với mục tiêu không để ai bị bỏ lại phía sau.
