Cần thống nhất mô hình tổ chức hệ thống đăng ký đất đai
Đại biểu (ĐB) Châu Ngọc Tuấn - Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai, cho rằng cần cân nhắc kỹ định hướng giao chính quyền địa phương cấp tỉnh quyết định mô hình tổ chức, kiện toàn hệ thống Văn phòng Đăng ký đất đai và tổ chức phát triển quỹ đất.
Theo đại biểu, trong thực tiễn, Chủ tịch UBND cấp xã hiện đã được giao thẩm quyền giải quyết một số thủ tục đất đai lần đầu. Do đó, việc đưa đội ngũ địa chính và hệ thống đăng ký đất đai về cấp xã để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là hợp lý.
Tuy nhiên, ĐB Tuấn đề nghị mô hình này cần được quy định thống nhất trên phạm vi cả nước, thay vì giao từng tỉnh tự quyết định. Nếu mỗi địa phương tổ chức một mô hình khác nhau sẽ khó bảo đảm tính đồng bộ, nhất là trong xây dựng, kết nối dữ liệu đất đai và tổ chức thực hiện.
ĐB Trường Trung Tuyến đề nghị việc phân cấp thẩm quyền quản lý đất đai phải gắn với bảo đảm các điều kiện thực hiện. Từ thực tiễn triển khai Luật Đất đai năm 2024 tại một số xã trên địa bàn Gia Lai, đại biểu cho rằng việc chuyển thẩm quyền về cấp xã là cần thiết trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, song không thể chỉ chuyển quyền mà thiếu nhân lực, dữ liệu, hạ tầng và kinh phí.
Theo đại biểu, nhiều xã sau sắp xếp có địa bàn rộng hơn, dân số và khối lượng hồ sơ tăng, trong khi nhân lực chuyên môn chưa đáp ứng. Dữ liệu đất đai giữa các địa bàn trước sáp nhập cũng chưa đồng bộ, phần mềm quản lý khác nhau, gây khó khăn trong cập nhật, khai thác.
Từ đó, ĐB Tuyến đề nghị quy định nguyên tắc phân cấp, phân quyền phải đi đôi với bảo đảm nguồn nhân lực, cơ sở dữ liệu, hạ tầng kỹ thuật, kinh phí và các điều kiện cần thiết; đồng thời cấp trên phải có trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra và hỗ trợ chuyên môn cho cấp xã.
Đối với các xã miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, địa bàn rộng, hồ sơ đất đai phức tạp, cần bố trí nhân lực theo khối lượng và mức độ công việc, thay vì phân bổ bình quân theo đơn vị hành chính.
Bảo đảm quyền lợi của người dân khi xử lý đất đai tồn đọng
ĐB Châu Ngọc Tuấn đồng tình với định hướng hoàn thiện quy định về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất và chế độ sử dụng đất, nhất là chính sách đối với đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên.
Theo đại biểu, cần quy định rõ việc ưu tiên giao đất ở, đất sản xuất cho đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; đồng thời hạn chế việc chuyển nhượng, góp vốn, tặng cho, thừa kế đối với diện tích đất được giao theo chính sách.
Đất đai là nguồn lực có hạn. Thực tế có trường hợp người dân sau khi được giao đất do khó khăn về kinh tế đã chuyển nhượng, dẫn đến thiếu đất sản xuất và tiếp tục phát sinh nhu cầu được giao đất. Vì vậy, việc quản lý chặt diện tích đất được giao theo chính sách là cần thiết để bảo đảm người dân có đất ổn định cuộc sống lâu dài.
Đặc biệt, ĐB Tuấn đánh giá cao định hướng bổ sung chính sách cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và xử lý các tồn tại có tính lịch sử. Đây là vấn đề thiết thực đối với người dân Tây Nguyên, trong đó có nhiều hộ khai hoang, tham gia xây dựng vùng kinh tế mới và lập nghiệp từ nhiều năm trước.
Đại biểu đồng tình với cách tiếp cận thực tế, nhân văn nhưng chặt chẽ, theo hướng không thu hồi, không hồi tố đối với những trường hợp đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâu dài phù hợp quy định pháp luật tại thời điểm cấp.
Đối với những trường hợp có vi phạm về thủ tục trước đây nhưng đã sử dụng đất ổn định, không tranh chấp, phù hợp quy hoạch, không ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, môi trường, an toàn công trình và đã thực hiện hoặc cam kết thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính, ĐB Châu Ngọc Tuấn đề nghị cần xem xét công nhận, cấp giấy chứng nhận theo quy định. Cùng với đó, phải xác định rõ thời điểm, điều kiện, phạm vi, trách nhiệm và chế tài để ngăn chặn vi phạm mới.
Trong khi đó, ĐB Trường Trung Tuyến cho rằng cần có cơ chế mạnh để xử lý các tồn đọng lịch sử trong cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Qua thực tiễn tại Gia Lai, bên cạnh những hồ sơ thông thường được giải quyết, nhiều địa phương vẫn phải xử lý các hồ sơ phức tạp tồn đọng qua nhiều thời kỳ như đất khai hoang, đất sử dụng ổn định nhưng không có giấy tờ, đất nhận khoán, đất có nguồn gốc nông, lâm trường; giao đất không đúng thẩm quyền, chuyển nhượng bằng giấy viết tay hoặc hồ sơ địa chính không thống nhất với hiện trạng.
Có trường hợp một thửa đất tồn tại 2-3 giấy chứng nhận, gây khó khăn trong xác minh nguồn gốc, thời điểm sử dụng, đo đạc và chỉnh lý hồ sơ. Đại biểu thống nhất quan điểm tháo gỡ các tồn tại lịch sử phải bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân nhưng không hợp pháp hóa sai phạm.
Để hạn chế việc các địa phương phải xử lý từng hồ sơ riêng lẻ, đại biểu đề nghị phân loại hồ sơ tồn đọng thành các nhóm pháp lý cụ thể; quy định rõ căn cứ xác nhận quá trình sử dụng đất khi hồ sơ địa chính thất lạc, không đầy đủ; xác định giá trị pháp lý của dữ liệu bản đồ, hồ sơ quản lý qua các thời kỳ và các chứng cứ hợp pháp khác.
Đối với đất có nguồn gốc từ các công ty nông, lâm nghiệp, cần làm rõ trách nhiệm, thời hạn bàn giao và cơ chế xử lý sau bàn giao, nhất là những diện tích đã có chủ trương giao về địa phương nhưng người dân vẫn phải chờ nhiều năm để hoàn thiện thủ tục.
Khơi thông nguồn lực nhưng không buông lỏng quản lý
ĐB Lê Hoàng Anh đề nghị việc sửa đổi Luật Đất đai cần được tiếp cận theo hướng tổng thể, bám sát các chủ trương mới của Trung ương, thay vì chỉ sửa từng điều khoản riêng lẻ.
Theo đại biểu, luật cần làm rõ phạm vi thể chế hóa, công cụ pháp lý, phân quyền và trách nhiệm, cơ chế kiểm soát, tổ chức thực hiện; đồng thời bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và phù hợp thực tiễn.
Một trong những định hướng quan trọng là chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển đất đai. Theo đó, giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất phải gắn với mục tiêu, tiến độ, nghĩa vụ và hiệu quả sử dụng.
Đối với các dự án đầu tư, cần theo dõi toàn bộ quá trình từ quy hoạch, giao đất, khai thác, thực hiện nghĩa vụ đến giám sát, đánh giá hiệu quả. Những trường hợp được giao đất nhưng chậm đưa vào sử dụng hoặc sử dụng kém hiệu quả phải được xem xét, xử lý trách nhiệm.
Về giá đất, ĐB Hoàng Anh cho rằng cần xây dựng cơ chế định giá dựa trên dữ liệu, công khai, minh bạch, có trách nhiệm giải trình, kiểm tra và giám sát. Đồng thời, cần điều tiết hợp lý phần giá trị tăng thêm do quy hoạch, quyết định của Nhà nước hoặc đầu tư hạ tầng công tạo ra.
Đối với thu hồi đất, chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu là bồi thường tài sản sang bảo đảm tái thiết cuộc sống, sinh kế, việc làm và điều kiện sống cho người dân.
Đại biểu cũng đề nghị sử dụng công cụ kinh tế để hạn chế đầu cơ, găm giữ, bỏ hoang hoặc chậm đưa đất vào sử dụng. Tuy nhiên, chính sách phải phân loại đúng đối tượng, tác động đúng vào hành vi đầu cơ, sử dụng lãng phí, tránh tạo gánh nặng bất hợp lý đối với nhu cầu sử dụng đất chính đáng.
Bên cạnh đó, ĐB Lê Hoàng Anh đặc biệt lưu ý yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai trở thành một cấu phần của hạ tầng thể chế và hạ tầng số quốc gia.
Theo đại biểu, dữ liệu đất đai phải bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống”, thống nhất và dùng chung; đồng thời xác định rõ trách nhiệm cập nhật, chia sẻ, liên thông với dữ liệu dân cư, thuế, quy hoạch, công chứng, ngân hàng và các cơ sở dữ liệu liên quan.
Số hóa không chỉ dừng ở lưu trữ hồ sơ mà phải bảo đảm khả năng truy xuất, truy vết. Khi dữ liệu đầy đủ, liên thông, công tác quản lý có thể chuyển từ kiểm tra thủ công theo từng vụ việc sang giám sát thường xuyên, cảnh báo dữ liệu và quản trị rủi ro.
ĐB Hoàng Anh cũng đề nghị hoàn thiện cơ sở pháp lý để khai thác hiệu quả các không gian phát triển mới như không gian ngầm, không gian lấn biển và sử dụng đất đa mục đích; đồng thời xử lý tình trạng chồng chéo giữa quy hoạch sử dụng đất với quy hoạch đô thị, nông thôn và các quy hoạch liên quan.
Làm rõ tác động khi thay đổi chính sách đất đai
ĐB Phạm Ngọc Lâm đề nghị rà soát tính thống nhất giữa Luật Đất đai với các luật liên quan, nhất là những chính sách mới về thuế, điều tiết chênh lệch địa tô, tiền thuê đất và cơ chế đối với các địa phương sử dụng nhiều đất lúa để bảo đảm an ninh lương thực.
Đáng chú ý, đại biểu lưu ý sự thay đổi về chính sách tiền thuê đất. Trong khi Nghị quyết 18 định hướng cơ bản thực hiện hình thức thuê đất trả tiền hằng năm, Nghị quyết 21 lại định hướng cho phép người sử dụng đất lựa chọn hình thức trả tiền thuê đất hằng năm hoặc một lần.
Theo ĐB Lâm, khi thay đổi chính sách cần làm rõ cơ chế xử lý đối với những trường hợp đã nộp tiền thuê đất một lần nhưng nay có nhu cầu chuyển sang hình thức trả tiền hằng năm. Việc tính lại tiền thuê đất và xử lý khoản tiền đã nộp vào ngân sách cần được quy định rõ, nhất là trong điều khoản chuyển tiếp.
Đại biểu cũng đề nghị đánh giá tác động của chính sách mới đối với nguồn thu ngân sách, bảo đảm ổn định nguồn thu, hạn chế thất thoát và tránh việc lựa chọn hình thức trả tiền thuê đất để tạo nguồn lực ngắn hạn.
Về công chứng, chứng thực trong giao dịch đất đai, đại biểu đề nghị nghiên cứu kỹ trường hợp nào cần duy trì để bảo vệ quyền lợi người dân, trường hợp nào có thể đơn giản hóa nhằm giảm thủ tục hành chính.
Đối với tổ chức dịch vụ công về đất đai, cần xác định rõ địa vị pháp lý, cơ chế tổ chức và phương thức hoạt động, đồng thời làm rõ chính sách đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, công chức ngành đất đai.
