Cẩn thận lấy cây đàn tính treo trên tường xuống, anh Hoàng Văn Trường (SN 1984 ở làng Cao Sơn) tự hào giới thiệu: Đây là cây đàn của bố anh mang từ quê hương Cao Bằng vào xã Tơ Tung lập nghiệp từ năm 1986. Sau những giờ lao động cực nhọc trên nương rẫy, bố anh thường đàn, hát cho cả nhà nghe. Cứ như vậy, giai điệu, âm thanh đẹp đẽ đã ngấm vào anh lúc nào không hay. Cùng với năng khiếu, niềm đam mê và được bố hướng dẫn, chỉ bảo, năm 16 tuổi anh đã biết đàn, hát.
“Người biết đánh đàn tính mà hát then được và ngược lại thì trình diễn tiết mục sẽ trọn vẹn hơn. Vì thế, ngoài đam mê đòi hỏi người đàn hát phải có năng khiếu. Trong làng hiện có khoảng 10 người cao tuổi biết đàn hát, còn người trẻ như tôi rất ít. Bên cạnh hướng dẫn các con đàn hát, tôi có tham gia các buổi giao lưu văn hóa văn nghệ do thôn, làng, xã tổ chức, góp phần lan tỏa tình yêu văn hóa truyền thống của ông cha tới mọi người”-anh Trường chia sẻ.
Theo các bậc cao niên, then có nghĩa là thiên, thiên tức là trời. Điệu hát then được xem như của thần tiên truyền lại. Còn đàn tính là một loại nhạc cụ dân gian độc đáo với thanh âm ngọt ngào, ấm áp. Lời hát then mượt mà quyện hòa cùng âm thanh dung dị, đằm thắm của đàn tính đã ăn sâu vào tiềm thức bao thế hệ người Tày, Nùng ở xã Tơ Tung-quê hương Anh hùng Núp.
Mong muốn bảo tồn, gìn giữ nghệ thuật hát then, đàn tính, năm 2020, một số phụ nữ ở làng Nam Cao đã thành lập nhóm hát Then, đàn tính với 13 thành viên là những người đam mê, yêu thích đàn hát. Bà Nông Thị Vân-Trưởng nhóm cho biết: Buổi tối cuối tuần, các thành viên tập trung tại nhà văn hóa thôn luyện tập, chia sẻ kinh nghiệm, nâng cao kỹ năng đàn hát. Trước mỗi đợt tham gia biểu diễn, mọi người tăng cường luyện tập để tiết mục hay hơn, đều hơn.
Theo bà Vân, then được chia thành then cổ và then cách tân. Then cổ mang tính chất tâm linh, thường là các bài cúng cầu an, cầu tài, cầu mùa, giải hạn, mừng đám cưới. Còn then cách tân được dựa trên nền then cổ, phổ lời mới như ca ngợi tình yêu quê hương, đất nước, Bác Hồ kính yêu, mừng quê hương đổi mới, phong trào xây dựng nông thôn mới...
“Mang tính cộng đồng cao nên nghệ thuật hát then, đàn tính trở thành nhu cầu không thể thiếu trong đời sống văn hóa, tinh thần của người Tày, Nùng ở làng Nam Cao nói riêng và xã Tơ Tung nói chung. Năm 2019, di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh Di sản phi vật thể đại diện nhân loại. Vì thế chúng tôi quyết tâm gìn giữ, bảo tồn và truyền dạy cho thế hệ trẻ để nghệ thuật hát then, đàn tính được ngân dài, vang xa”-bà Vân thông tin.
Bằng tình yêu, niềm đam mê và tinh thần trách nhiệm gìn giữ văn hóa truyền thống cha ông, nhiều năm nay, bà Nông Thị Huệ-thành viên nhóm hát then, đàn tính làng Nam Cao đã đầu tư gần 10 triệu đồng mua nhạc cụ, may trang phục. Bà còn mua chỉ màu thêu trang phục biểu diễn đẹp hơn, kết thành bông tua rua trang trí cho cây đàn thêm bắt mắt.
“Hiện tôi có 3 cây đàn, 3 bộ trang phục. Thành viên nào chưa có tôi cho mượn hoặc đôi lúc các cháu thanh-thiếu niên tham gia là có nhạc cụ cho các cháu tập. Qua tiếng đàn, lời hát giúp chị em chúng tôi xích lại gần nhau hơn, tình làng nghĩa xóm thêm gắn kết. Tôi mong muốn chính quyền địa phương, hội đoàn thể tiếp tục quan tâm tạo điều kiện cho nhóm hoạt động và nhân rộng mô hình ra các thôn, làng trên địa bàn xã để những người cùng chung sở thích được giao lưu, học hỏi, góp phần gìn giữ, bảo tồn bản sắc văn hóa của dân tộc”-bà Huệ kiến nghị.
Trao đổi với P.V, ông Hồ Xuân Dương-Chủ tịch UBND xã Tơ Tung cho biết: Những năm 1980, một số người Tày, Nùng ở các tỉnh phía Bắc đã vào Tơ Tung sinh cơ lập nghiệp đã mang theo nét văn hóa đặc trưng của dân tộc mình. Việc người dân gìn giữ nghệ thuật hát then, đàn tính không chỉ giúp bảo tồn loại hình di sản văn hóa độc đáo, mà còn làm phong phú đời sống văn hóa, tinh thần của người dân trên địa bàn.
“Để hát then, đàn tính ngân dài, đến được với nhiều người hơn, nhất là thế hệ trẻ, thời gian tới, xã tiếp tục chỉ đạo công chức chuyên môn phối hợp với các hội, đoàn thể, thôn, làng, rà soát, thống kê nghệ nhân, người dân biết hát then, đàn tính thành lập câu lạc bộ; mở lớp bồi dưỡng, nâng cao kiến thức, kỹ năng, bảo tồn và kế thừa các giá trị văn hóa truyền thống”-ông Dương thông tin.
