Văn hóa

Infographic Nhà mồ-tác phẩm nghệ thuật bị “bỏ lại” cho gió núi Trường Sơn

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News

(GLO)- Nếu có dịp đi qua đường Trường Sơn Đông, du khách sẽ bắt gặp những mái nhà rực rỡ, nổi bật giữa màu xanh vời vợi của núi rừng Gia Lai. Đó chính là nhà mồ của người Bahnar. Những công trình kỳ công và đầy tính thẩm mỹ ấy được tạo ra chỉ để... bỏ lại cho gió núi Trường Sơn.

dscf1405-2.jpg
Lễ bỏ mả tại làng Pyang, xã Kông Chro. Ảnh: Hoàng Ngọc

Đã không ít lần tham dự lễ bỏ mả ở vùng đất lễ hội Kông Chro, nhưng mỗi lần trở lại làng Pyang, những nhà mồ của người Bahnar vẫn khiến người “ngoại đạo” như tôi phải thốt lên vì sự kỳ công tạo dựng.

Một nhà nghiên cứu văn hóa từng cho rằng, đó là tuyệt phẩm kiến trúc tổng hòa nhiều loại hình nghệ thuật. Quả thực, hiếm có loại hình kiến trúc nào vừa kỳ công vừa đầy tính biểu tượng như nhà mồ ở nơi đây.

Từ cách dựng khung, đan vách, chạm khắc tượng gỗ, đến việc phối màu sơn và hoa văn… tất cả đều mang ý nghĩa tượng trưng, kể lại những câu chuyện của người đã khuất trong một thế giới quan riêng biệt.

dscf1469-4.jpg
Mái nhà mồ được vẽ hoa văn và những cặp cây nêu mang biểu tượng mặt trời – mặt trăng – chim chóc… thể hiện tri thức dân gian tổng hợp của người Bahnar. Ảnh: Hoàng Ngọc

Lẽ ra những công trình kỳ công như vậy sẽ được giữ gìn như một báu vật. Thế nhưng, với người Bahnar, chúng được dựng lên chỉ để rồi… bỏ lại, mặc cho mưa nắng, thời gian.

Bởi theo quan niệm của họ, sau lễ bỏ mả (pơ thi)-nghi thức chia tay cuối cùng, nhà mồ và tất cả vật dụng, tượng gỗ, đồ đan, hoa văn do người sống chia của, làm ra cho người chết sẽ bị bỏ lại làng ma.

Người sống không quay lại nơi ấy nữa, để mặc gió mưa chôn vùi mọi công trình nghệ thuật mà họ từng tạo nên bằng cả tâm hồn.

dscf1470-2.jpg
Cồng chiêng trong lễ bỏ mả. Ảnh: Hoàng Ngọc

Ở vùng đất Kông Chro (tỉnh Gia Lai), hiện chỉ còn vài nghệ nhân có thể dựng nhà mồ theo đúng lối truyền thống. Trong số đó, nghệ nhân ưu tú Đinh Keo, người làng Pyang, xã Kông Chro được xem như “báu vật sống”.

Ông là một trong số rất hiếm nghệ nhân ở vùng đất giàu trầm tích văn hóa này còn nắm vững toàn bộ kỹ thuật làm nhà mồ truyền thống: từ dựng khung, đan vách, dùng màu sơn, đến việc phân biệt và vận dụng các hoa văn, hình học mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc.

Ông chia sẻ: “Nhiều làng không còn ai biết làm nhà mồ theo kiến trúc và hoa văn truyền thống, thường phải nhờ tôi đến giúp”.

dscf1413-2.jpg
Người thân quây quần bên nhà mồ, cùng uống rượu cần, trò chuyện như thể người mất vẫn đang hiện diện. Sau lễ bỏ mả, họ sẽ không trở lại nơi này nữa, để lại tất cả cho gió mưa và ký ức chôn vùi. Ảnh: Hoàng Ngọc

Điều khiến ông trăn trở nhất không phải là chuyện cực nhọc, mà là nỗi lo nghệ thuật truyền thống không còn người nối tiếp. Bởi theo ông, trong kho tàng nghệ thuật dân gian Bahnar, làm nhà mồ là một trong những loại hình khó nhất, vì mang tính tổng hợp rất cao: kiến trúc, đan lát, điêu khắc, mỹ thuật… đồng thời đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về biểu tượng tín ngưỡng như mặt trời, mặt trăng, cột klao, tượng người, hình động vật…

“Truyền dạy làm nhà mồ không giống như truyền dạy cồng chiêng hay đan lát. Vì đây không chỉ là một nghề, mà là nghệ thuật tổng hợp của cả một thế giới tâm linh và thẩm mỹ”, ông Đinh Keo nói.

img-3850-2.jpg
Nụ cười của một phụ nữ Bahnar cao tuổi tại làng Pyang-nơi bà đã chứng kiến bao mùa lễ hội, bao lớp người ra đi và ở lại, lưu giữ bao ký ức về những ngôi nhà mồ bị “bỏ lại” theo gió núi, mưa ngàn. Ảnh: Hoàng Ngọc

Không chỉ nghệ nhân nói ra nỗi lo, mà những người từng nhờ ông dựng nhà mồ cũng mang trong mình sự biết ơn lẫn suy tư. Chị Đinh Thị Aloai, người vừa làm lễ bỏ mả cho chồng cách đây không lâu, chia sẻ: “Cả làng giờ chỉ còn một mình ông Keo biết làm nhà mồ truyền thống. Những năm trước, ông còn khỏe, có thể ngồi hàng tuần, hàng tháng để làm nhà mồ cho các gia đình trước mỗi mùa lễ hội. Nếu không có ông, chẳng biết mai này con cháu sẽ làm thế nào khi đến lúc chia tay người thân”.

dscf6772-6915.jpg
Lễ bỏ mả của người Bahnar ở làng Kôn, xã Ya Ma. Ảnh: Hoàng Ngọc

Cũng bởi sự độc đáo ấy, trong thời gian diễn ra lễ bỏ mả, nhiều người yêu văn hóa lại tìm về làng Pyang. Trong đó có nghệ sĩ nhiếp ảnh Nhất Hạnh (phường An Khê), người đã gắn bó nhiều năm với vùng đất này.

Ông Hạnh chia sẻ: “Năm nào tới mùa lễ hội, tôi cũng cùng bạn bè nhiếp ảnh từ khắp nơi về làng Pyang chụp hình lễ bỏ mả. Tôi từng đi nhiều nơi, nhưng hiếm nơi nào còn giữ được những nhà mồ đặc sắc như vậy. Đó là giá trị vô giá của Tây Nguyên mà chúng ta cần giữ gìn”.

dscf6932.jpg
Nhà mồ được dựng lên bằng sự kỳ công và tâm huyết của cộng đồng, để rồi bị “bỏ lại”. Đó là cách người Bahnar tiễn biệt người thân một cách trọn vẹn, sâu sắc nhất. Ảnh: Hoàng Ngọc

Trước những thay đổi trong tín ngưỡng, tôn giáo, nhà mồ truyền thống dần thưa vắng trên cao nguyên Gia Lai. Những công trình nghệ thuật được dựng lên bằng cả tâm huyết, để rồi bị “bỏ lại” là cách người Bahnar tiễn biệt một kiếp người bằng tình cảm sâu sắc nhất. Nhưng nếu không kịp lưu giữ và trao truyền, mảng giá trị đặc sắc trong di sản văn hóa Tây Nguyên mai này có lẽ chỉ còn trong ký ức.

Có thể bạn quan tâm

Nhận diện, định hướng bảo tồn, phát huy giá trị di tích Trường Lũy tỉnh Gia Lai

Nhận diện, định hướng bảo tồn, phát huy giá trị di tích Trường Lũy tỉnh Gia Lai

(GLO)- Sáng 25-8, Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai phối hợp với Viện Khoa học Xã hội vùng Nam bộ tổ chức Hội thảo khoa học “Nghiên cứu giá trị và định hướng bảo tồn, phát huy giá trị di tích Trường Lũy tỉnh Gia Lai” và công bố báo cáo sơ bộ kết quả khai quật khảo cổ di tích này.

Đá cũ An Khê hướng tới danh hiệu Di sản văn hóa thế giới

Đá cũ An Khê hướng tới danh hiệu Di sản văn hóa thế giới

(GLO)- Hơn 80 vạn năm trước, trên vùng đất An Khê (tỉnh Gia Lai), những cộng đồng người cổ đã ghè đẽo đá, để lại dấu tích thuộc loại sớm nhất ở Đông Nam Á. Đây không chỉ là chứng tích của một nền văn hóa cổ xưa, mà còn đặt Việt Nam vào bản đồ nghiên cứu tiến hóa loài người thế giới.

Đoạn Trường Lũy thuộc địa phận tỉnh Gia Lai dài hơn 14,4 km, kéo dài từ phường Hoài Nhơn Bắc đến các xã An Lão, An Hòa. Ảnh: Ngọc Nhuận

Khảo sát thực địa di tích Trường Lũy tỉnh Gia Lai

(GLO)- Ngày 24-8, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tổ chức đoàn khảo sát thực địa tại di tích Trường Lũy tỉnh Gia Lai. Tham gia đoàn khảo sát có các chuyên gia, nhà khoa học, nhà nghiên cứu đến từ Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ.

Mùa thơm

Mùa thơm

(GLO)- Đang là những ngày đất trời ở trong mùa thơm tròn đầy, thi vị. Ruộng đồng thơm màu nắng. Khu vườn thơm giọt mưa. Và còn nữa - nét hương quyến rũ của cốm tươi màu lúa non, của quả hồng vừa chín, của trái thị ươm vàng heo may... tạo nên những thức quà riêng có của mùa thu.

Dấu tích người Kinh xưa ở Tây Sơn thượng đạo

Dấu tích người Kinh xưa ở Tây Sơn thượng đạo

(GLO)- Nằm trên vùng đất ven sông Ba, đình An Khê và đình Cửu An (thuộc quần thể Khu di tích quốc gia đặc biệt Tây Sơn thượng đạo) là những chứng tích hiếm hoi về sự hiện diện của cộng đồng người Kinh trên vùng đất cao nguyên Gia Lai từ thế kỷ XVII - XVIII.

Đồng đội

Đồng đội

(GLO)- Cả nhà không yên tâm khi bố quyết định theo đoàn Cựu chiến binh về Quảng Trị thăm lại chiến trường xưa. Bố vừa trải qua một đợt điều trị dài vì thoái hóa khớp, đầu gối đau nhức, đi lại rất khó khăn.

Đằng sau bộ ảnh vừa đoạt giải Bạc của NSNA Đào Tiến Đạt

Đằng sau bộ ảnh vừa đoạt giải Bạc của NSNA Đào Tiến Đạt

(GLO)- Mới đây, bộ ảnh “Cổ tích thời hiện đại” (The fairy tale of modern) của Nghệ sĩ Nhiếp ảnh (NSNA) Đào Tiến Đạt đoạt Giải Bạc tại cuộc thi ảnh quốc tế Nexus International Photography Awards 2025 (NIPA). Bộ ảnh là câu chuyện về nghị lực sống và tình bạn trong cuộc đời nhà thơ Nguyễn Ngọc Hưng.

Chạm vào thế giới trẻ thơ...

Chạm vào thế giới trẻ thơ...

(GLO)- Từ ống kính nhiếp ảnh, nét cọ hội họa, câu chữ văn chương đến giai điệu âm nhạc, nhiều nghệ sĩ ở Gia Lai đang lặng lẽ gìn giữ, khơi gợi, ươm hạt giống tâm hồn cho thế giới tuổi thơ; đồng thời, gửi gắm thông điệp về sự kết nối, về trách nhiệm của người lớn trước “tuổi thơ đang mất dần”.