Trong bối cảnh đó, chuyển đổi cơ cấu cây trồng trở nên khẩn trương hơn, buộc phải có hướng đi chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, gia tăng thu nhập cho nông dân và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.
Thực tiễn từ nhiều địa phương cho thấy, khi chuyển đổi đúng cây, đúng đất, gắn với nhu cầu thị trường và có sự đồng hành của ngành chuyên môn, hiệu quả kinh tế tăng rõ rệt, sinh kế của nông dân ổn định hơn, mở ra hướng phát triển bền vững cho nông nghiệp địa phương.
Từ đất kém hiệu quả đến “đất sinh lời”
Xã Bình Hiệp là một trong những điểm sáng của quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Từ năm 2022 đến nay, địa phương đã chuyển đổi khoảng 450 ha đất trồng lúa và mì kém hiệu quả sang trồng đậu phộng.
Theo Phó Chủ tịch UBND xã Hồ Sĩ Lai, đậu phộng có thời gian sinh trưởng ngắn, có thể canh tác 2-3 vụ/năm; riêng vụ chính Đông Xuân cho năng suất 2,2-2,5 tạ/sào, với giá bán dao động 25.000-37.000 đồng/kg thì lãi khoảng 4,5-5 triệu đồng/sào/vụ, cao gấp 3 lần trồng lúa và gấp 5-6 lần trồng mì.
Hiệu quả ấy được minh chứng sinh động từ thực tế sản xuất. Ông Bùi Bá Tạo (thôn Thuận Hạnh, xã Bình Hiệp) cho biết, 12 sào đậu phộng chuyển đổi từ đất lúa kém hiệu quả giúp gia đình ông mỗi vụ thu hơn 2,5 tấn, lãi hơn 30 triệu đồng, cao gấp 3 lần so với trồng lúa. Đây là điều mà trước đây canh tác lúa không thể đạt được.
Tại xã Ia Pa, chuyển đổi cơ cấu cây trồng được triển khai với quy mô lớn và đa dạng. Phó Chủ tịch UBND xã Nguyễn Xuân Liêm cho hay, riêng năm 2025, địa phương đã chuyển đổi hơn 990 ha, trong đó có trên 240 ha đất lúa xa kênh tưới và 750 ha điều, mì kém hiệu quả sang trồng mía, thuốc lá, dưa hấu, dâu tằm.
Đáng chú ý, mô hình trồng dâu nuôi tằm cho lợi nhuận trên 30 triệu đồng/ha/tháng, cao gấp hơn 3 lần so với cây lúa và điều trên cùng chân đất.
Gia đình ông Trần Văn Thêm (thôn Đồng Sơn, xã Chư A Thai) đã chuyển 1,2 ha cây điều kém hiệu quả sang trồng dâu nuôi tằm. “Mỗi lứa tằm kéo dài khoảng 15 ngày, nuôi gối đầu 3-4 lứa/tháng, với giá bán ổn định 180-200 nghìn đồng/kg, lãi cỡ 30-40 triệu đồng/tháng, mức thu nhập mà trước đây trồng điều không thể có được” - ông Thêm khẳng định.
Bên cạnh cây ngắn ngày, xu hướng chuyển đổi sang cây ăn quả, cây lâu năm có giá trị cao cũng ngày càng rõ nét. Ông Lại Quang Huấn (làng Ia Chă Wău, xã Chư A Thai) chia sẻ: Trước biến động giá mía bấp bênh, gia đình tôi quyết định chuyển 10 ha sang trồng nhãn và xoài Úc. Hiện nay, mỗi năm thu gần 30 tấn quả, với giá bán 25.000-30.000 đồng/kg thì lợi nhuận thu về 500-700 triệu đồng/năm, cao gấp đôi so với trồng mía.
Linh hoạt chuyển đổi, hướng đến sản xuất bền vững
Tại xã Ia Krêl, bài toán chuyển đổi cơ cấu cây trồng được đặt ra bài bản. Chủ tịch UBND xã Nguyễn Quốc Tư phân tích: Xã có hơn 2.000 ha điều, năng suất chỉ hơn 1 tấn/ha, dù thâm canh tốt cũng chỉ đạt 1,5 tấn/ha, thu nhập nông dân thu về 40-60 triệu đồng/ha (chưa trừ chi phí) là quá thấp. Trong khi đó, cây cà phê phù hợp thổ nhưỡng, năng suất hơn 3 tấn nhân/ha, cho lãi 150-200 triệu đồng/ha.
“Trên cơ sở rà soát, xã xác định khoảng 700 ha điều chuyển sang trồng cà phê. Giai đoạn đến năm 2030, mỗi năm chuyển đổi khoảng 10 ha, đồng thời định hướng trồng xen cà phê trong vườn điều, tiến tới chuyển sang cây ăn quả như dừa, xoài.
Các nguồn lực từ chương trình mục tiêu quốc gia sẽ được lồng ghép để hỗ trợ người dân về giống, kỹ thuật và vật tư đầu vào” - ông Tư khẳng định.
Trong khi đó, cùng với duy trì hiệu quả việc chuyển đổi hơn 530 ha lúa năng suất thấp sang trồng bắp, ớt, hành, đậu phụng, năm 2026 xã Đề Gi mở rộng chuyển đổi thêm 5-7 ha cây dược liệu trên diện tích lúa kém hiệu quả gắn với việc xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm.
“Xã sẽ đẩy mạnh triển khai các chương trình khuyến nông, phổ biến kỹ thuật, hướng dẫn nông dân chuyển sang sử dụng phân bón hữu cơ, thuốc bảo vệ thực vật sinh học và hệ thống tưới nước tiết kiệm để nâng cao hiệu quả sản xuất, hướng tới phát triển bền vững” - Trưởng Phòng Kinh tế xã Đinh Phước Thắng thông tin.
Ông Huỳnh Việt Hùng - Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh - cho hay: Năm 2025, đơn vị đã triển khai 14 mô hình khuyến nông trên các loại cây như kiệu, ớt, lúa, đậu xanh, bắp sinh khối, dừa, cà phê, xoài, cà gai leo… Phần lớn mô hình được thực hiện trên diện tích cây trồng kém hiệu quả và trên cùng chân đất đều cho kết quả kinh tế cao hơn trước.
Thời gian tới, Trung tâm tiếp tục xây dựng mô hình trình diễn, nâng cao kỹ thuật sản xuất, tạo tiền đề cho chuyển đổi cơ cấu cây trồng bền vững.
Thống kê cho biết, riêng năm 2025, toàn tỉnh đã chuyển đổi trên 13.351 ha cây trồng, chủ yếu trên đất lúa, mì, mía và điều kém hiệu quả sang trồng đậu phụng, bắp, rau và đậu các loại, cây ăn quả, cây lâu năm và cỏ chăn nuôi…
Các mô hình sau chuyển đổi cho giá trị cao gấp 2-5 lần so với cây trồng trước đó. Ông Trần Xuân Khải - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh - khẳng định, đây là cơ sở để năm 2026, ngành nông nghiệp tỉnh tiếp tục chuyển đổi trên 8.000 ha cây trồng kém hiệu quả sang trồng cây ăn quả (hơn 3.700 ha) và rau, đậu, dược liệu (4.200 ha).
Việc chuyển đổi sẽ dựa trên đánh giá mức độ thích hợp đất đai, lựa chọn giống mới năng suất, chất lượng cao, tăng cường liên kết chuỗi và ứng dụng công nghệ.
