Mới đây, ngành du lịch TP Hồ Chí Minh mở tour “Đi buýt hai tầng trên sông nghe hát bội”. Hiểu nôm na là loại hình nghệ thuật truyền thống này đã thoát khỏi sân khấu rực rỡ ánh đèn “trên cạn” để bước xuống thuyền đi trên sông nước. Nghe đâu mới vào guồng chưa kịp trơn máy mà đã “hết sạch vé”, dù có loại vé lên đến gần 500 nghìn đồng, tùy vị trí ngồi. Cũng lại nghe nói, không chỉ có người Việt mà cả du khách nước ngoài cũng xuống thuyền để được hòa mình vào không gian nghệ thuật này.
Có lẽ khi nghe thông tin trên, người Bình Định là vui nhất. Vì sao? Vì cùng với bài chòi, hát bội được xem di sản quý giá bậc nhất xứ này. Còn tôi, tôi lại mơ có ngày nào đó, tỉnh Bình Định sẽ đưa hát bội “xuống thuyền” rồi dọc ngang Thị Nại chẳng hạn, để hút du khách về mình. Lúc ấy, hát bội sẽ được diễn trên các du thuyền và thường xuyên chứ không phải thảng hoặc như ở nhà hát, hoặc cậy quá nhiều vào các đoàn tuồng chân đất như lâu nay. Như thế hát bội sẽ đi xa hơn.
Tên tour là “Đi buýt hai tầng trên sông nghe hát bội” nhưng người Bình Định chắc chắn sẽ nói là coi/xem chứ không phải chỉ nghe. Nếu kịch nói mang đến cho người xem một sự vỡ lẽ khi nút thắt lên đến đỉnh điểm và được “tháo ngòi nổ”, thì hát bội khiến người xem “phê” liên tục ngay từ khi mới bước vào không gian của nó, từ trang trí sân khấu, cách vẽ mặt, phục trang, điệu bộ và tất nhiên cả giọng hát. Thậm chí họ còn xem cả anh cầm chầu đánh trống “có nghề” hay không.
Năm 1987, lúc còn là tỉnh Nghĩa Bình, tôi là nhân viên của Sở Văn hóa Thông tin tỉnh này, ở khu tập thể phía sau Trường THCS Lê Hồng Phong (TP Quy Nhơn). Đêm hôm khuya khoắt thường vọng về từ sân bãi Lê Hồng Phong cạnh đó những tiếng trống chầu khi nhặt lúc thưa sau những câu hát khi trầm lúc bổng… Bấy giờ tôi còn quá trẻ để hiểu và cảm hết sự huyền diệu của bộ môn nghệ thuật này. Cho đến một hôm tôi tò mò ra sân bãi ấy xem thử. Và… không hiểu chi hết! Rồi tự hỏi mình: “Tại sao cũng diễn một vở tuồng ấy thôi mà các cụ ông cụ bà đi xem mãi không chán dù biết hết nội dung của vở tuồng?”. Và tôi tự trả lời: “Phải tìm hiểu nội dung trước rồi mới “đi coi” sau thì mới hiểu hết sự lung linh huyền diệu của nó”. Nhà nghiên cứu tuồng Vũ Ngọc Liễn đã dạy cho tôi bài vỡ lòng. Thế rồi tôi vỡ lẽ vì sao người Bình Định lại có câu ca: “Hát bội hành tội người ta/ Đàn ông bỏ vợ đàn bà bỏ con”. Mê đến mức ấy thì chỉ có hát bội mà thôi.
Vài chục năm nay ở Bình Định, mỗi khi có dịp đăng đàn để nói về hát bội, ai cũng trình bày bay bổng về giá trị của hát bội. Nhưng làm sao để hát bội - ít nhất cũng có được đời sống sôi nổi như bài chòi dân gian như hiện nay, thì… xin lỗi các bạn Bình Định đừng tự ái, các bạn làm chưa tới đâu hết. Bây giờ, TP Hồ Chí Minh đã đưa hát bội “xuống thuyền” rồi, hé lộ một lối thoát cho tuồng rồi đấy, các bạn làm gì nhiều hơn với niềm tự hào to lớn của các bạn đi.
TRẦN ĐĂNG
