Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm - Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (Cục Khí tượng thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết El Nino đang ở ngưỡng mạnh và gần như chắc chắn duy trì ở mức mạnh đến rất mạnh trong những tháng cuối năm 2026. Đáng lưu ý, hiện tượng này có thể kéo theo nền nhiệt cao, mưa thiếu hụt, hạn hán, xâm nhập mặn và nắng nóng xuất hiện sớm, gay gắt hơn trong năm 2027.
Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus, ông Khiêm nhấn mạnh trong điều kiện El Nino, mưa giảm, số cơn bão và áp thấp nhiệt đới ít hơn trung bình nhiều năm, song vẫn có thể xuất hiện những hiện tượng dị thường, trái quy luật khí hậu, thậm chí có cường độ rất mạnh.
Nguy cơ "đảo chiều" quy luật thời tiết
- Đầu tiên, xin ông cho biết diễn biến mới nhất về tình hình El Nino hiện nay, cũng như dự báo tình hình trong thời gian tới?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm: Hiện tại, El Nino đang ở ngưỡng có cường độ mạnh với chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực NINO3.4 cao hơn trung bình nhiều năm là 1,8 độ C trong tuần đầu tháng 9/2026.
Dự báo trong giai đoạn tháng 10-12/2026, El Nino gần như chắc duy trì ở mức cường độ mạnh đến rất mạnh, trong đó xác suất El Nino đạt cường độ rất mạnh khoảng 98%, tăng 5% so với dự báo từ hồi tháng 8/2026.
Đáng chú ý, El Nino có cường độ rất mạnh có khả năng tiếp tục kéo dài trong thời kỳ chính của mùa Đông 2026-2027 với xác suất khoảng 40-75%. Sau đó, suy giảm dần về cường độ, nhưng nhiều khả năng vẫn còn tồn tại trong nửa đầu năm 2027.
- Nếu El Nino kéo dài, những tác động đáng lo ngại nhất đối với Việt Nam trong thời gian tới là gì, liệu có khả năng xảy ra các hiện tượng thời tiết dị thường?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm: Trong điều kiện El Nino, số cơn bão và áp thấp nhiệt đới ít hơn trung bình nhiều năm khoảng 28%. Do vậy, từ nay đến hết năm 2026, bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông cũng như ảnh hưởng đến đất liền nước ta có khả năng thấp hơn trung bình nhiều năm.
Không khí lạnh cũng có xu hướng hoạt động yếu hơn bình thường; rét đậm, rét hại xuất hiện muộn và ít hơn so với thông thường. Nhiệt độ trung bình trên cả nước phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 1-2,5 độ C.
Sang đầu năm 2027, nắng nóng có khả năng xuất hiện sớm trên phạm vi toàn quốc. Vào các tháng mùa Hè, nắng nóng có khả năng xuất hiện với cường độ mạnh, số ngày nắng nóng xuất hiện nhiều hơn so với trung bình nhiều năm và nhiều hơn so với năm 2026; không loại trừ khả năng xuất hiện những giá trị nhiệt độ vượt lịch sử.
Lượng mưa cũng có xu thế thiếu hụt trên phần lớn cả nước, rõ nhất tại Duyên hải Nam Trung Bộ, Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ ngay trong các tháng mùa mưa năm 2026, với mức thiếu hụt từ 20-40% và mùa mưa có khả năng kết thúc sớm. Vì vậy trong các tháng mùa khô, với nền nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm, nắng nóng xuất hiện sớm, ít mưa, nên khả năng hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn tại các khu vực này có rủi ro ở mức rất cao.
Tuy vẫn, cũng cần lưu ý, mặc dù El Nino thường làm nhiệt độ tăng cao, lượng mưa giảm, số lượng bão, áp thấp nhiệt đới và các đợt không khí lạnh có xu hướng thấp hơn trung bình nhiều năm, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc các hiện tượng thời tiết cực đoan sẽ không xảy ra. Trong thời kỳ El Nino vẫn có khả năng xuất hiện các hiện tượng thời tiết dị thường, trái với quy luật khí hậu thông thường, thậm chí có cường độ rất mạnh.
Thực tế trong đợt El Nino mạnh 2015-2016, dù mùa Đông ấm hơn trung bình nhiều năm, nhưng vẫn xuất hiện đợt rét đậm, rét hại từ ngày 23-28/1/2016, được đánh giá là một trong những đợt rét mạnh nhất trong hơn 40 năm trước đó; nhiều nơi ghi nhận nhiệt độ thấp kỷ lục, xuất hiện băng giá và tuyết trên diện rộng ở vùng núi phía Bắc.
Nguy cơ thiếu nước, hạn mặn “bủa vây”
- Đối với nông nghiệp, theo ông, hiện tượng El Nino có thể gây tác động thế nào và những khu vực, nhóm sản xuất nào cần đặc biệt lưu ý?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm: Tác động đáng quan tâm nhất của El Nino trong giai đoạn này là “làm gia tăng nguy cơ thiếu nước, hạn hán và ở những khu vực ven biển là xâm nhập mặn.” Tuy nhiên, mức độ tác động sẽ không giống nhau giữa các vùng, thời điểm xảy ra và loại hình sản xuất.
Trong đó, khu vực miền Trung, Tây Nguyên cần đặc biệt lưu ý. Đây là những vùng có nguy cơ thiếu nước tăng dần từ cuối năm 2026 và có thể ở mức cao trong những tháng đầu năm 2027. Với Tây Nguyên, không chỉ là cây lúa mà còn là các diện tích càphê, hồ tiêu, cây ăn quả, cây công nghiệp lâu năm.
Đối với lúa, cần đặc biệt quan tâm đến thời điểm xuống giống và các giai đoạn quyết định năng suất. Nếu thiếu nước xảy ra đúng vào thời kỳ gieo sạ, sinh trưởng, làm đòng hoặc hình thành năng suất thì thiệt hại sẽ lớn hơn nhiều so với việc thiếu nước xảy ra ở những giai đoạn ít nhạy cảm hơn. Vì vậy, cần biết hạn xảy ra vào thời điểm nào và cây trồng đang ở giai đoạn nào.
Với Đồng bằng sông Cửu Long, cần nhìn nhận đồng thời hai rủi ro là hạn - thiếu nước và xâm nhập mặn. Khi nguồn nước ngọt giảm, trong điều kiện xuất hiện đợt triều cường mạnh cùng với điều kiện dòng chảy thấp sẽ làm gia tăng xâm nhập mặn, dẫn đến thì các vùng sản xuất ven biển và dọc các cửa sông sẽ chịu áp lực rất lớn.
Đối với cây ăn quả lâu năm, tôi cho rằng vấn đề không chỉ là thiếu nước tưới mà còn là nguy cơ sử dụng nguồn nước có độ mặn cao, có thể gây ảnh hưởng đến bộ rễ và sinh trưởng của cây. Vì vậy, việc theo dõi độ mặn, chủ động lấy nước và trữ nước trước các đợt triều cường sẽ có ý nghĩa rất lớn.
Hiện nay để tăng cường năng lực ứng phó, chúng ta đang chuyển từ cách tiếp cận “dự báo El Nino” sang “dự báo tác động của El Nino đối với từng vùng sản xuất.” Tức là phải trả lời được bốn câu hỏi: Ở đâu có nguy cơ thiếu nước, thiếu nước vào thời điểm nào, đối tượng sản xuất nào bị ảnh hưởng và cần chuẩn bị biện pháp gì trước đó. Giải pháp này giúp thông tin khí hậu sẽ thực sự trở thành thông tin phục vụ quyết định sản xuất, giúp địa phương chủ động điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng, kế hoạch tưới và trữ nước, cũng như phòng ngừa xâm nhập mặn.
- Đối với khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, trong điều kiện El Nino như nhận định trên, nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong mùa khô 2026-2027 được dự báo ra sao? Những dấu hiệu nào cần đặc biệt cảnh giác?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm: Dự báo dòng chảy từ thượng nguồn sông Mekong về Đồng bằng sông Cửu Long thấp hơn trung bình nhiều năm trong cả thời kỳ từ này cho tới hết năm 2026; từ tháng 1-5/2027, mức thiếu hụt khoảng 25-30%.
Từ tháng 1/2027, vùng có độ mặn vượt 4 g/L khả năng xuất hiện tại các khu vực cách biển 25-35 km. Từ tháng 2-4, trong các đợt triều cường, ranh mặn 4 g/L có khả năng lấn sâu hơn, với phạm vi khác nhau theo từng cửa sông và hệ thống sông.
Trong điều kiện trên, nguy cơ tổng hợp gồm hạn khí tượng, thiếu nước ngọt, xâm nhập mặn, ảnh hưởng đến vụ Đông Xuân, xuống giống vụ Hè Thu, cây ăn trái, nuôi trồng thủy sản và cấp nước sinh hoạt. Rủi ro tăng nhanh khi dòng chảy thượng nguồn thấp trùng với triều cường và thời kỳ nhu cầu lấy nước cao.
Từ “dự báo El Nino” sang dự báo tác động để chủ động ứng phó
- Trước nguy cơ El Nino kéo dài, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia có khuyến cáo gì đối với các địa phương và người dân, nhất là trong việc chủ động nguồn nước và điều chỉnh sản xuất để giảm thiểu thiệt hại?
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm: Trước hết, các địa phương cần rà soát và cân đối nguồn nước theo từng khu vực, từng hệ thống công trình và từng vụ sản xuất; đánh giá khả năng tích trữ của các hồ chứa, ao, đập, kênh mương; xác định những khu vực có nguy cơ thiếu nước cao và xây dựng phương án phân bổ nước.
Những nơi có nguồn nước hạn chế cần tính toán sớm khả năng chuyển đổi hoặc điều chỉnh diện tích sản xuất, tránh mở rộng sản xuất vượt quá khả năng cung cấp nước.
Đặc biệt, các địa phương cần gắn thông tin dự báo khí tượng, thủy văn với kế hoạch sản xuất nông nghiệp. Không nên chỉ dựa vào kinh nghiệm của những năm trước, bởi cùng một khu vực nhưng thời điểm xảy ra thiếu nước khác nhau thì mức độ ảnh hưởng đến cây trồng cũng khác nhau. Với những vùng có nguy cơ mặn, cần kiểm tra độ mặn trước khi lấy nước vào ruộng, vườn hoặc hệ thống ao nuôi; đồng thời chủ động trữ nước ngọt cho những giai đoạn nguồn nước bên ngoài không bảo đảm.
Với sản xuất nông nghiệp, cần điều chỉnh theo khả năng nguồn nước thực tế. Những vùng có nguy cơ thiếu nước cao cần cân nhắc thời vụ, lựa chọn giống và cây trồng có nhu cầu nước phù hợp, áp dụng các biện pháp tưới tiết kiệm và hạn chế sản xuất ở những khu vực mà nguồn nước không bảo đảm.
Đối với cây lâu năm như càphê, hồ tiêu, cây ăn quả, việc chủ động nguồn nước càng quan trọng. Còn đối với cây lúa, cần đặc biệt chú ý những thời kỳ quyết định năng suất để ưu tiên nguồn nước cho phù hợp.
Một vấn đề nữa rất quan trọng là phải theo dõi rủi ro theo không gian và theo thời gian. Đây là điểm rất quan trọng trong ứng phó với El Nino, bởi dự báo chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển thành hành động sản xuất cụ thể. Nói cách khác, chúng ta cần chuyển từ tư duy “có El Nino thì chống hạn” sang tư duy “dự báo trước nguy cơ thiếu nước ở đâu, vào thời điểm nào để chủ động điều chỉnh sản xuất ở đó.”
Nếu làm tốt được việc này, địa phương có thể chủ động hơn trong tích trữ và phân bổ nguồn nước, người dân có thể điều chỉnh lịch thời vụ và cơ cấu sản xuất, đồng thời giảm đáng kể nguy cơ thiệt hại khi hạn hán và xâm nhập mặn xảy ra.
Trân trọng cảm ơn ông.
Theo Hùng Võ (Vietnam+)
