Bức ảnh lịch sử thể hiện tinh thần chiến tranh nhân dân của Việt Nam: “Giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh”. Tiếc rằng những thông tin liên quan đến người chụp, thời gian chụp và những nhân vật trong ảnh... đều chưa được làm rõ. Đây cũng là điều trăn trở của lãnh đạo cũng như những người làm chuyên môn tại Bảo tàng tỉnh.
Trở về sau chuyến công tác dài ngày ở huyện Chư Sê, chúng tôi được Giám đốc Bảo tàng tỉnh Lê Thanh Tuấn thông báo tin vui đã tìm được nhân chứng biết thông tin về bức ảnh “Bà mẹ Tây Nguyên bắn máy bay Mỹ và con cháu tiếp đạn”. Đó là bà Vi Thị Hồng Sơn (số 66/6 Hùng Vương, phường Hội Thương, TP. Pleiku). Ngay lập tức, chúng tôi đến gặp bà Sơn để xác minh thông tin, làm rõ nội dung bức ảnh.
Bà Sơn năm nay đã ngoài 65 tuổi, là một người phụ nữ khá giản dị, nhanh nhẹn và niềm nở. Khi chúng tôi đưa ra bức ảnh tư liệu của Bảo tàng tỉnh, bà lẳng lặng đi vào buồng lấy ra một chiếc túi nilông nhỏ, trong đó đựng những tấm ảnh đen trắng đã cũ. Bà cẩn thận lấy tấm ảnh có kích thước 6x9 cm, cũng chính là tấm ảnh mà chúng tôi đang cần xác minh thông tin.
Bà Sơn cho biết: Quê bà ở huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Sau năm 1954, gia đình bà có người đi tập kết nên bị chính quyền Ngô Đình Diệm bắt lên Đức Cơ để làm dinh điền cao su. Do đói kém, chiến tranh loạn lạc nên năm 1965, mẹ bà đã gửi bà đến sống cùng một người họ hàng ở Khu 10 (xã Krong, huyện Kbang ngày nay).
Cũng từ đây, cô bé nhỏ nhắn nhưng nhanh nhẹn Hồng Sơn đã được các cô chú trong Ban Giao bưu để mắt tới và giao phụ giúp những việc lặt vặt trong đơn vị. Năm 1969, mặc dù chỉ mới 10 tuổi nhưng cô bé Sơn đã thành thạo với công việc của một người làm công tác giao nhận tài liệu.
Nói về hoàn cảnh ra đời bức ảnh “Bà mẹ Tây Nguyên bắn máy bay Mỹ và con cháu tiếp đạn”, bà Sơn chậm rãi kể: “Đầu năm 1972, chiến tranh rất ác liệt. Ban ngày, các cô chú lãnh đạo ở Khu 10 tỏa đi công tác ở các khu khác hết, chỉ còn người già và trẻ em ở nhà. Hôm đó, tôi và 3 bà cháu (trong bức ảnh) đang phơi bắp trên rẫy thì chú Thức (công tác tại Ban Tuyên huấn) đi ngang qua và tới xin chụp ảnh mấy bà cháu.
Bà Sum (người phụ nữ trong ảnh) đã cầm lấy khẩu súng bên cạnh giơ lên trong tư thế ngắm bắn, sẵn sàng chiến đấu, 2 cháu bé ngồi nép bên cạnh bà để chú Thức chụp ảnh. Tôi lớn hơn 2 em nên chú Thức không chụp tôi cùng 3 bà cháu. Chú đã chụp riêng cho tôi với 2 em một tấm ảnh khác.
Mấy tháng sau, chú quay lại Khu 10 tặng ảnh cho bà cháu tôi. Mặt sau tấm ảnh chụp tôi với 2 em, chú Thức ghi ngày 12-4-1972. Những tấm ảnh này tôi vẫn còn giữ cẩn thận đến ngày hôm nay”.
Bà Sơn cũng kể tường tận với chúng tôi về những người trong bức ảnh tư liệu. Người bà trong ảnh mọi người thường gọi là bà Sum (bà nội của Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thị Thanh Lịch). Người cháu gái trong ảnh là bà Nguyễn Thị Kim Phụng sinh năm 1966, đang sinh sống tại phường An Bình, thị xã An Khê. Người cháu trai trong ảnh là ông Nguyễn Sĩ Tùng (em ruột bà Phụng) sinh năm 1968, hiện đang công tác tại Trung tâm Hạ tầng mạng miền Trung (khu vực An Khê). Bà Phụng và ông Tùng là em kết nghĩa của bà Sơn, chị em vẫn thường gặp nhau mỗi khi gia đình có việc.
Bà Sơn chia sẻ thêm: Trong hoàn cảnh chiến tranh lúc bấy giờ, mọi người Việt Nam đều có thể trở thành chiến sĩ. Ở Khu 10, bà Sum làm công tác hậu cần phục vụ cách mạng nhưng cũng được cấp 1 khẩu súng và luôn mang theo bên mình, sẵn sàng chiến đấu khi gặp địch. Chính vì vậy, chú Thức đặt tên cho bức ảnh là “Giặc tới nhà, trẻ già cũng đánh”.
“Hồi đó, bà Sum như người bà ruột thịt của bọn trẻ chúng tôi. Bà lo cho chúng tôi từng bữa ăn, tắm rửa, giặt giũ... Đêm đến, bà lại kể chuyện về những tấm gương anh hùng như anh Nguyễn Văn Trỗi, chị Trần Thị Lý, chị Võ Thị Sáu, chị Lê Thị Hồng Gấm... cho chúng tôi nghe để giáo dục lòng yêu nước”-bà Sơn kể.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thị Thanh Lịch rất bất ngờ và vui mừng khi biết nhân vật trong ảnh chính là bà nội mình. “Bà nội tôi tên là Nguyễn Thị Sum. Năm 1954, khi ông nội, người cô thứ 6 và người bác thứ 7 tập kết ra miền Bắc thì bà nội tôi cũng tìm cách bắt liên lạc với cách mạng. Nghe ba tôi kể, một buổi trưa, bà giả vờ đi tát nước, cho quần áo vào gàu, cùng ba và bác tôi cõng anh Hào (con người bác thứ 7) chạy vào căn cứ (Khu 10, xã Krong), để lại sau lưng nhà cửa, ruộng vườn. Vào căn cứ, bà nội làm ở Ban Giao bưu (tiền thân của Bưu điện tỉnh Gia Lai). Bà nội tôi mất năm 1979”-Phó Chủ tịch UBND tỉnh thông tin.
Trở lại câu chuyện với bà Sơn, khi chúng tôi nhắc đến thời điểm lịch sử giải phóng thị xã Pleiku, bà Sơn bồi hồi nhớ lại: “Đêm 14-3-1975, khi mọi người đang ngủ ngon thì bị cấp trên gọi dậy, truyền lệnh cho 7 anh em chuẩn bị quân-tư trang đi chiến dịch. Chúng tôi ở trong căn cứ không có thông tin nhưng dự đoán rằng cách mạng có sự chuyển biến lớn nên mới phải đi chiến dịch gấp như vậy. Sau 3 ngày hành quân lên đến An Mỹ, chúng tôi được tin Pleiku hoàn toàn giải phóng, anh em ôm nhau vui mừng mà nước mắt chảy dài”.
Những ngày này, TP. Pleiku rợp bóng cờ hoa, hân hoan chào mừng kỷ niệm 50 năm Ngày giải phóng tỉnh. Khi viết những dòng này, chúng tôi muốn nhắc nhớ và tri ân những người đã ngã xuống vì mảnh đất Gia Lai thân yêu, trong đó có bà Nguyễn Thị Sum đã âm thầm hy sinh nơi hậu cứ để chồng và các con yên tâm cống hiến cho cách mạng. Hình ảnh bà Sum không những còn lưu giữ ở Bảo tàng tỉnh mà đã “hóa thân cho dáng hình xứ sở, làm nên đất nước muôn đời”.
