Mỗi ngày, chúng ta nói rất nhiều về rác. Rác nhựa làm ô nhiễm đại dương. Rác sinh hoạt chất đầy các bãi chôn lấp. Rác công nghiệp “đầu độc” đất và nguồn nước.
Nhưng còn một loại rác gần như vô hình - không bốc mùi, không chiếm diện tích, không cần xe chuyên dụng để thu gom - nhưng lại có sức tàn phá có khi còn lớn hơn. Đó là “rác” trên không gian mạng.
Nếu rác nói chung là những thứ đã mất đi giá trị sử dụng, bị con người thải bỏ và gây ô nhiễm môi trường sống, thì “rác mạng" là những nội dung độc hại được tạo ra, phát tán và tiêu thụ trên môi trường số.
Đó có thể là tin giả, thông tin bịa đặt; ngôn từ kích động thù hận, phát ngôn phản cảm, những màn chửi bới, xúc phạm; những nội dung câu view bằng bạo lực, dung tục, mê tín; những cuộc livestream bất chấp chuẩn mực chỉ để đổi lấy lượt xem, tương tác và doanh thu.
Điểm khác biệt nằm ở chỗ: Rác thải thông thường làm ô nhiễm môi trường tự nhiên, còn “rác mạng” làm ô nhiễm môi trường tinh thần. Một video độc hại chỉ mất vài phút để lan truyền tới hàng triệu người. Một bãi rác chỉ ảnh hưởng đến khu vực nhất định, còn 1 nội dung độc hại có thể vượt qua mọi biên giới chỉ bằng 1 cú chạm màn hình.
![rac-tran-ngap-khong-gian-mang-nhung-he-luy-khong-the-xem-nhe.png](https://cdn.baogialai.com.vn/images/SjhTgY-NX4IpxyMfQO4QKQN7rj8YqV7sBQzvuYDGoteFQMw3ok_4cFf8rJ4bQyoqvNLzBfJvTDxeS8UXVPjUGK64QNu7hfLjLeDvfcw0MBHw3qi67qbD-1np1jX1G7ZymEtTwKb-TxygxaHYtru5JQ/rac-tran-ngap-khong-gian-mang-nhung-he-luy-khong-the-xem-nhe.png.avif "“Rác" trên không gian mạng đang từng ngày làm ô nhiễm môi trường tinh thần, tác động đến nhận thức, hành vi và những thang giá trị trong xã hội. Ảnh minh họa: AI")
Điều đáng lo ngại là “rác mạng” đang được sản xuất với tốc độ chưa từng có. Thuật toán của các nền tảng số ưu tiên những nội dung tạo nhiều tương tác. Trong khi đó, tâm lý tò mò, hiếu kỳ, thích tranh cãi của một bộ phận người dùng lại vô tình tiếp sức cho những nội dung gây sốc.
Không ít người sáng tạo nội dung sớm nhận ra rằng kiếm tiền từ sự phản cảm dễ hơn nhiều so với kiếm tiền từ giá trị. Càng nhiều tranh cãi, càng nhiều lượt xem; càng nhiều lượt xem, càng nhiều doanh thu. Ở đó, sự chú ý trở thành một loại tiền tệ.
Không khó để bắt gặp những phiên livestream chỉ xoay quanh cãi vã, xúc phạm, khoe khoang hay những phát ngôn lệch chuẩn. Có những buổi phát sóng kéo dài hàng giờ nhưng gần như không mang lại giá trị tri thức nào. Điều được trao đổi nhiều nhất lại là sự hiếu kỳ và những cảm xúc tiêu cực.
Thực tế gần đây, việc cơ quan chức năng xử lý nghiêm một số cá nhân có ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội vì những hành vi vi phạm pháp luật là tín hiệu tích cực, khẳng định rằng không gian mạng không phải vùng đất ngoài pháp luật. Những vụ việc ấy phần nào giúp một bộ phận người dùng nhận diện rõ hơn bản chất của những nội dung độc hại từng được cổ súy.
Nhưng như vậy vẫn chưa đủ. Loại bỏ vài cá nhân không đồng nghĩa làm sạch được cả hệ sinh thái “rác mạng”. Mỗi ngày, vẫn có vô số tài khoản mới xuất hiện, vô số nội dung độc hại được tạo ra và vô số người tiếp tục chia sẻ chúng.
Điều đáng sợ nhất của “rác mạng” không phải ở số lượng, mà ở khả năng làm con người mất dần sức đề kháng. Khi một lời nói tục được nghe đủ nhiều, người ta sẽ thấy bình thường. Khi những hành vi lệch chuẩn liên tục xuất hiện trên bảng tin, người ta dễ ngộ nhận đó là điều phổ biến.
Khi những người tạo ra giá trị chỉ nhận vài nghìn lượt xem còn những nội dung gây sốc thu hút hàng triệu lượt tương tác, thang giá trị của xã hội cũng âm thầm bị đảo lộn.
Nguy hiểm hơn cả là tác động đối với giới trẻ. Không ít thanh thiếu niên đang lớn lên trong môi trường mà thuật toán quyết định điều các em nhìn thấy mỗi ngày.
Nếu những gì xuất hiện liên tục trước mắt là bạo lực ngôn từ, lối sống thực dụng, sự khoe khoang, sự bất chấp đạo đức để nổi tiếng thì rất khó để các em hình thành một hệ giá trị lành mạnh. “Rác mạng” không chỉ làm ô nhiễm hiện tại mà còn âm thầm định hình một thế hệ công dân số với hệ giá trị lệch lạc. Đó mới là cái giá đắt nhất.
Giữ gìn môi trường số không thể chỉ trông chờ vào cơ quan quản lý. Pháp luật cần tiếp tục được thực thi nghiêm minh, các nền tảng phải chịu trách nhiệm nhiều hơn với thuật toán của mình. Nhưng quan trọng không kém là giáo dục năng lực số trong nhà trường và sự đồng hành của gia đình để mỗi người trẻ biết phân biệt chân giá trị với sự ồn ào.
Và trên hết, mỗi người dùng mạng cần ý thức rằng, mọi lượt xem, lượt thích, lượt chia sẻ đều là một lá phiếu. Mỗi lần bấm xem một nội dung phản cảm là chúng ta đang góp phần nuôi sống nó. Thuật toán không có đạo đức; nó chỉ khuếch đại điều con người lựa chọn.
Muốn giữ một thành phố sạch đẹp, mỗi người đều phải có ý thức không xả rác. Không gian mạng cũng vậy. Điều chúng ta lựa chọn đọc, chia sẻ và cổ vũ hôm nay sẽ quyết định môi trường tinh thần mà chính chúng ta cùng con em mình phải sống trong đó.
Một xã hội văn minh không chỉ được nhận ra qua những con đường sạch sẽ, mà còn qua một không gian thông tin đủ trong lành để sự tử tế không bị lấn át bởi những ồn ào vô nghĩa.
