Tại hội nghị giữa Ban Thường vụ Đảng ủy Quốc hội với các tổ trưởng tổ đảng, trưởng đoàn, phó trưởng đoàn phụ trách đoàn đại biểu Quốc hội các tỉnh, thành phố nhằm thống nhất một số nội dung trọng tâm trước kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, ngày 2-8, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu yêu cầu: “Không hợp thức hóa những bất cập của thực tiễn bằng pháp luật nhưng cũng không cầu toàn đến mức làm chậm quá trình đổi mới và phát triển”.
Yêu cầu này của người đứng đầu Quốc hội đặt ra định hướng quan trọng đối với công tác hoàn thiện thể chế hiện nay.
Chương trình nghị sự cho kỳ họp không thường lệ thứ nhất được thống nhất với 33 nội dung lớn, trong đó có 15 dự án luật và 4 nghị quyết quy phạm pháp luật dự kiến trình thông qua. Khối lượng công việc lập pháp lớn đòi hỏi Quốc hội phải giữ vững kỷ luật, kỷ cương và đổi mới mạnh mẽ tư duy nghị trường.
Thước đo hiệu quả của công tác lập pháp như tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là mỗi quyết sách phải tạo ra bước chuyển thực chất, được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tiếp tục nhấn mạnh tại hội nghị nêu trên. Nguyên tắc “pháp luật xuất phát từ thực tiễn” luôn là kim chỉ nam cho hoạt động xây dựng văn bản quy phạm. Tuy nhiên, thực tiễn đời sống vốn đa chiều, bao gồm cả những mô hình sáng tạo tích cực lẫn những hiện tượng tiêu cực phát sinh do buông lỏng quản lý, áp dụng sai quy định hoặc cố tình vi phạm.
Yêu cầu “không hợp thức hóa bất cập thực tiễn bằng pháp luật” buộc các cơ quan lập pháp phải phân định ranh giới pháp lý rõ ràng. Sửa đổi do chính sách lạc hậu là loại bỏ các quy định mâu thuẫn, rườm rà, gây tốn kém chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp; đây là yêu cầu khách quan để hệ thống pháp luật vận động cùng đời sống kinh tế. Kiên quyết không hợp thức hóa sai phạm là không lấy lý do hiện tượng vi phạm diễn ra phổ biến hoặc kéo dài để sửa luật theo hướng hợp thức hóa cho cái sai đã rồi hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm quản lý nhà nước.
Nếu ranh giới này bị xóa mờ thì tính nghiêm minh của Nhà nước pháp quyền sẽ bị suy giảm, tạo ra sự bất bình đẳng sâu sắc giữa chủ thể chấp hành nghiêm túc và chủ thể vi phạm. Pháp luật khi đó vô tình trở thành công cụ dung dưỡng cho những yếu kém trong tổ chức thực thi.
Ở chiều ngược lại, chỉ đạo “không cầu toàn đến mức làm chậm quá trình đổi mới” thể hiện tư duy pháp lý linh hoạt và hành động. Trước tốc độ thay đổi nhanh chóng của kinh tế số, công nghệ và các mô hình phát triển mới, nếu cơ quan soạn thảo đòi hỏi quy định phải dự liệu hoàn hảo mọi tình huống mới ban hành sẽ trở thành rào cản lớn cho tăng trưởng.
Bản chất của lập pháp kiến tạo là bảo đảm văn bản pháp luật “đi vào cuộc sống ngay từ ngày đầu có hiệu lực”. Việc loại bỏ tư duy cầu toàn không đồng nghĩa với việc chấp nhận sự cẩu thả hay hạ thấp tiêu chuẩn kỹ thuật lập pháp mà là dũng cảm giải phóng sức sản xuất, chấp nhận những thử nghiệm có kiểm soát để không làm lỡ thời cơ phát triển của đất nước.
Thể chế tốt là tiền đề quyết định để biến thời cơ thành động lực phát triển thực tế. Việc quán triệt sâu sắc hai mặt của một vấn đề - vừa kiên quyết không hợp thức hóa các bất cập, vừa vượt qua tâm lý cầu toàn cứng nhắc - chính là chìa khóa để nâng cao chất lượng từng đạo luật.
Một hệ thống pháp luật thống nhất, đồng bộ, tính khả thi cao và hướng về mục tiêu phát triển sẽ là nền tảng vững chắc nhất để tháo gỡ khó khăn, đưa đất nước bước vào giai đoạn tăng trưởng nhanh và bền vững.
Theo ThS Nguyễn Nhật Khanh, Khoa Luật, Trường ĐH Kinh tế - Luật Đại học Quốc gia TPHCM (SGGPO)
