Ngày 7.7, Hội nghị quốc tế “Khoa học cơ bản và xã hội” đã chính thức diễn ra tại Trung tâm Quốc tế khoa học và giáo dục liên ngành (ICISE). Sau lễ khai mạc và các phiên thảo luận đầu tiên, các ý kiến của nhiều lãnh đạo và nhà khoa học đã tập trung vào chủ đề vai trò của khoa học cơ bản và đảm bảo nguồn nhân lực cho khoa học cơ bản ở các nước phát triển, trong đó có Việt Nam.
“Khoa học cơ bản và xã hội” là hội nghị lớn nhất trong chuỗi hội nghị thuộc chương trình “Gặp gỡ Việt Nam” lần thứ XII. Trong ngày đầu tiên của hội nghị đã diễn ra 2 phiên thảo luận với chủ đề “Tầm quan trọng của theo đuổi khoa học cơ bản ở các nước mới nổi” và “Khoa học cơ bản và sự phát triển bền vững”.
 |
| Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam (đầu tiên, bên phải) nói chuyện với các nhà khoa học đoạt giải Nobel tại hội nghị. Ảnh: VĂN LƯU |
| Hoàng Phạm (thực hiện) |
Khoa học cơ bản là nền móng tăng cường tiềm lực quốc gia
Phát biểu chào mừng hội nghị, Chủ tịch UBND tỉnh Hồ Quốc Dũng chia sẻ rằng, việc xây dựng Bình Định trở thành một điểm đến của các nhà khoa học luôn được các thế hệ lãnh đạo tỉnh quan tâm và được coi là hướng đi mới trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Và sự ra đời của Trung tâm ICISE là minh chứng cụ thể nhất. Chỉ mới 3 năm từ khi khánh thành và đưa vào hoạt động đến nay, Trung tâm ICISE đã tổ chức nhiều hội nghị, hội thảo khoa học mang tầm quốc tế do các nhà khoa học danh tiếng trên thế giới chủ trì và tham dự.
“Những hội nghị, hội thảo trong các chương trình “Gặp gỡ Việt Nam” được tổ chức tại đây có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển khoa học, giáo dục nói riêng và phát triển kinh tế - xã hội của Bình Định và cả nước nói chung” - ông Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh.
Trong khi đó, Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Đức Đam bày tỏ, tuy không phải là nhà khoa học, nhưng ông ý thức sâu sắc tầm quan trọng và vai trò không thể thiếu của các nhà khoa học trong sứ mệnh làm cho thế giới ngày càng tốt đẹp hơn. “KH&CN, nhất là công nghệ thông tin đang làm thay đổi thế giới, làm được những điều kỳ diệu tưởng chừng chỉ có trong chuyện cổ tích. Không có khoa học cơ bản thì không có những công nghệ ấy. Tôi có đọc ở đâu đó câu nói của nhà vật lý người Hà Lan Casimir - đại ý rằng không có một tiến bộ nào trong thế kỷ 20 mà không mắc nợ khoa học cơ bản. Từ việc đảm bảo an ninh lương thực, tiến bộ của y học để duy trì sự sống con người tới bảo vệ môi trường, giữ cho hành tinh mãi xanh, trường tồn… đều dựa trên những phát minh bắt nguồn từ những nghiên cứu khoa học cơ bản” - Phó Thủ tướng nhận định.
Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam cũng bày tỏ quan điểm, KH&CN có thể giúp Việt Nam rút ngắn khoảng cách với các nước trên thế giới. Đã có ý kiến cho rằng, Việt Nam nên tập trung vào tiếp thu, ứng dụng công nghệ, còn nghiên cứu khoa học cơ bản là câu chuyện của tương lai, của các quốc gia phát triển. Tuy nhiên, Chính phủ Việt Nam luôn giữ quan điểm xuyên suốt, rằng khoa học cơ bản là nền tảng, cần được chú trọng đầu tư. Đầu tư cho nghiên cứu cơ bản là đầu tư chiến lược, đầu tư cho nền móng, cho tăng cường tiềm lực quốc gia.
 |
| Lãnh đạo Chính phủ Việt Nam, UBND tỉnh Bình Định cùng các nhà khoa học dự Hội nghị quốc tế “Khoa học cơ bản và xã hội” chụp ảnh lưu niệm tại hội nghị. Ảnh: VĂN LƯU |
Những năm qua, mặc dù còn nhiều khó khăn về ngân sách, nhưng Chính phủ không ngừng gia tăng đầu tư cho nghiên cứu cơ bản. So với năm 2000, ngân sách nhà nước cho nghiên cứu khoa học cơ bản năm 2015 tăng gấp 10 lần. Quỹ Phát triển KH&CN Quốc gia cũng tài trợ cho nhiều công trình nghiên cứu khoa học cơ bản. Không chỉ đầu tư về vật chất, khoa học cơ bản luôn được Nhà nước và xã hội tôn vinh, trân trọng.
“Điều rất đáng phấn khởi là có ngày càng nhiều chương trình, hoạt động nhằm khơi dậy niềm đam mê khoa học cho trẻ em, cho giới trẻ. Tôi đã có dịp tham dự các ngày hội STEM, được thấy những ánh mắt long lanh, nụ cười rạng rỡ của các em nhỏ. Điều ấn tượng là cả các phụ huynh cùng đi cũng đều hết sức hứng khởi, nhiều người biểu hiện vui như trẻ thơ vậy” - Phó Thủ tướng tâm sự.
“Ra đi” và “trở về”
Sau 17 năm làm việc và hỗ trợ cho các nghiên cứu tại Việt Nam, Giáo sư (GS) Kurt Wüthrich đưa ra nhận định rằng, ở Việt Nam vẫn còn hạn chế về nguồn lực đầu tư, kinh phí cho khoa học cơ bản, nên cần thiết có sự hợp tác quốc tế sâu rộng hơn nữa. Trong trường hợp ngân sách hạn chế thì phải cắt giảm chi tiêu, đầu tư kinh phí để mua các thiết bị phục vụ nghiên cứu khoa học. Bên cạnh đó, định hướng nghiên cứu khoa học cơ bản cần rõ ràng, tập trung.
 |
| Các nhà khoa học đoạt giải Nobel trao đổi chủ đề thảo luận đầu tiên của hội nghị về “Tầm quan trọng của theo đuổi khoa học cơ bản ở các nước mới nổi”. Ảnh: THU HIỀN |
GS Kurt Wüthrich cũng cho rằng, đào tạo nguồn nhân lực tài năng để phục vụ khoa học là một điều vô cùng quan trọng, đặt nền tảng cho sự phát triển của khoa học Việt Nam. Do đó, trong bài phát biểu mở đầu buổi thảo luận, ông đưa ra vấn đề về việc làm thế nào để có thể lôi cuốn những người trẻ đi vào con đường nghiên cứu khoa học. Và làm thế nào để thu hút những tài năng trẻ ấy trở về đất nước phục vụ.
GS Ngô Bảo Châu đã nêu một thực trạng “tương đối buồn” là ngày nay, nhiều bậc cha mẹ không khuyến khích con cái học cao hơn với khoa học cơ bản. Bởi, với một suy nghĩ, một sự hiểu lầm rất phổ biến là nghiên cứu khoa học cơ bản rất khó và không mang lại cho con cái họ nhiều cơ hội tương ứng với những gì họ đã đầu tư.
GS Ngô Bảo Châu chia sẻ: “Tôi đã đi học ở nước ngoài 15 năm. Đến nay, đã có rất nhiều bạn trẻ Việt Nam đến Mỹ hay châu Âu để học. Việc này có những mặt tích cực và tiêu cực. Các gia đình phải tiêu tốn một lượng lớn kinh phí cho các em đi học ở nước ngoài. Sinh viên Việt Nam rất thông minh và có năng lực. Nhưng, trong nghiên cứu khoa học cơ bản, cùng với việc đưa sinh viên đi học ở nước ngoài với các chương trình tốt nhất, cũng phải có cơ chế, chính sách để họ trở về cống hiến”.
Tham gia phiên thảo luận đầy thú vị này, GS Kok Khoo Phua - Giám đốc Nhà xuất bản Thế giới khoa học (Singapore) kể câu chuyện học trò của mình. Đó là một sinh viên quê ở TP Hải Phòng, sau khi học xong ở Singapore, đã trở về quê hương để làm việc. “Nhưng thật sự bạn ấy không có cơ hội để phát triển hay triển khai từ chính những kiến thức mà bạn học được. Bên cạnh đó là cơ chế và môi trường làm việc cũng không khuyến khích được các bạn đi du học về áp dụng những gì họ đã học ở nước ngoài, hay ít ra là chia sẻ với các bạn trẻ trong nước” - GS Kok Khoo Phua phân tích.
GS Lars Brink - nguyên Chủ tịch Hội đồng Nobel ngành Vật lý, cho rằng, điều quan trọng là làm thế nào để thu hút được những người tài về phục vụ đất nước. Ông ví dụ, ở Thụy Điển có rất nhiều sinh viên đi học ở Mỹ, và phần lớn họ trở về để phục vụ đất nước. “Phải tạo ra những cơ hội, những cơ chế đãi ngộ tốt cho người trẻ đi học ở nước ngoài để thu hút họ trở về. Tuy nhiên, cùng với cơ chế khuyến khích cũng cần phải có sự ràng buộc như một trách nhiệm”.
Trong khi đó, GS Yu Lu - đến từ Viện Hàn lâm khoa học Trung Quốc - cho rằng, phải linh hoạt mới sử dụng được những kiến thức và tri thức của sinh viên đi học ở nước ngoài. Trên thực tế, không thể chỉ dựa vào những chính sách “cứng nhắc”, mà có thể tận dụng sự mềm mỏng, chỉ cần “nhân tài” quay trở về phục vụ đất nước 2-3 tháng/năm cũng là tốt lắm rồi!
THU HIỀN
Hội nghị quốc tế “Khoa học cơ bản và xã hội” do Hội Gặp gỡ Việt Nam, Bộ KH&CN, UBND tỉnh Bình Định đồng tổ chức, với sự bảo trợ tối cao của Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Tổng thống Cộng hòa Pháp, Tổ chức UNESCO; sự phối hợp của Trung tâm Nghiên cứu nguyên tử châu Âu, Viện Quốc tế SOLVAY, nhân dịp kỷ niệm 50 năm “Gặp gỡ Moriond” được GS Trần Thanh Vân khởi xướng từ năm 1966 tại làng Moriond (Pháp).
Dự Hội nghị, về phía Trung ương có Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Đức Đam; Bộ trưởng Bộ KH&CN Chu Ngọc Anh. Về phía địa phương, có Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Lê Kim Toàn; Chủ tịch UBND tỉnh Hồ Quốc Dũng. Hội nghị có sự tham dự của khoảng 250 nhà khoa học quốc tế và trong nước, đặc biệt là sự có mặt của 5 nhà khoa học quốc tế đoạt các giải Nobel về Vật lý, Hóa học, Kinh tế, Hòa bình; đại diện các tập đoàn kinh tế lớn đến từ các quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới...
