Nằm giữa không gian làng quê giàu truyền thống của làng Trung Lập, xã Xuân Lập, tỉnh Thanh Hóa, Di tích quốc gia đặc biệt Đền thờ Lê Hoàn là một trong những địa chỉ lưu giữ đậm nét dấu ấn lịch sử của vùng đất xứ Thanh.
Hơn 1.000 năm qua, ngôi đền là nơi nhân dân tưởng nhớ Lê Đại Hành Hoàng đế - vị anh hùng dân tộc có nhiều đóng góp trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước ở thế kỷ 10.
Không chỉ mang giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, Đền thờ Lê Hoàn còn là không gian văn hóa tâm linh, nơi các giá trị truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, di tích đang được địa phương từng bước bảo tồn, phát huy, gắn với lễ hội truyền thống, làng nghề và phát triển du lịch, qua đó biến di sản thành nguồn lực cho cộng đồng.
Dấu tích nghìn năm của vùng đất phát tích vương triều Tiền Lê
Theo dòng lịch sử, Lê Hoàn sinh ra và lớn lên tại vùng đất Trung Lập. Từ một người có tài thao lược, ông từng bước trở thành vị tướng có vai trò quan trọng trong triều đình, sau đó lên ngôi vua, lấy niên hiệu Lê Đại Hành, đặt nền móng cho vương triều Tiền Lê.
Trong sự nghiệp của mình, Lê Đại Hành để lại dấu ấn lớn trong công cuộc xây dựng và bảo vệ quốc gia Đại Cồ Việt. Đặc biệt, cuộc kháng chiến chống quân Tống năm 981 đã khẳng định tài năng quân sự và bản lĩnh của vị vua đầu triều Tiền Lê.
Đền thờ Lê Hoàn được nhân dân lập nên để tưởng nhớ công đức của nhà vua. Qua nhiều thế kỷ, ngôi đền trở thành nơi gửi gắm tình cảm, lòng thành kính và niềm tự hào của các thế hệ người dân đối với một nhân vật có vị trí đặc biệt trong lịch sử dân tộc.
Di tích quốc gia đặc biệt đền thờ Lê Hoàn là một quần thể những công trình kiến trúc thờ tự tưởng nhớ liên quan đến Lê Hoàn và những bậc sinh thành và nuôi dưỡng ông, đó là nền Sinh thánh, lăng Quốc mẫu, lăng Hoàng Khảo, lăng mộ Lê Đột.
Đền thờ được kết cấu theo hình chữ Công, rộng 13 gian, gồm các nhà tiền đường, trung đường, hậu cung. Đền có hệ vì kèo đặc trưng cho văn hóa thời Tiền Lê. Hệ thống giá chiêng, chồng rường, kẻ bẩy, kèo góc được kết cấu liên kết tạo nên một tổng thể vững chãi cho ngôi đền.
Cùng với lối chạm thủng, chạm nổi, chạm bong khiến cho ngôi đền nổi bật với những mảng chạm khắc phong phú và đa dạng. Với lối kiến trúc truyền thống cùng nghệ thuật trang trí đặc sắc, Đền thờ Lê Hoàn được đánh giá là một trong những di tích lịch sử, văn hóa-kiến trúc nghệ thuật cổ, đẹp và độc đáo bậc nhất xứ Thanh hiện nay.
Đáng chú ý là hai tấm bia đá có niên đại từ thế kỷ 17, ghi lại những thông tin liên quan đến thân thế, sự nghiệp của nhà vua và ruộng thờ cúng.
Di tích cũng lưu giữ 14 đạo sắc phong của các triều đại nhà Lê và nhà Nguyễn, có niên đại từ năm 1674-1887. Những tư liệu, hiện vật này góp phần tạo nên giá trị đặc biệt của Đền thờ Lê Hoàn, đồng thời cung cấp nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa địa phương.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật giá trị, Đền thờ Lê Hoàn được công nhận là di tích cấp quốc gia năm 1990 và đến năm 2018, Đền thờ Lê Hoàn được công nhận là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.
Lễ hội và những giá trị văn hóa được trao truyền
Nếu di tích là nơi lưu giữ dấu tích vật chất của lịch sử thì Lễ hội Đền thờ Lê Hoàn là không gian để những giá trị ấy tiếp tục được thực hành trong đời sống đương đại.
Từ lâu, lễ hội đã trở thành một sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của người dân địa phương. Hệ thống nghi lễ phong phú được gìn giữ qua nhiều thế hệ, cùng các trò chơi, trò diễn dân gian đặc trưng tạo nên không khí vừa trang nghiêm, vừa gần gũi, phản ánh đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân vùng đất phát tích vương triều Tiền Lê.
Năm 2023, Lễ hội Đền thờ Lê Hoàn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh không chỉ khẳng định giá trị của lễ hội mà còn đặt ra yêu cầu mới đối với công tác bảo tồn, đó là giữ được tính nguyên gốc, vai trò chủ thể của cộng đồng và sức sống của lễ hội trong đời sống hiện đại.
Đền thờ Lê Hoàn vì thế không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng. Di tích còn trở thành một “địa chỉ đỏ” trong giáo dục lịch sử, truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ. Thông qua những chuyến tham quan, tìm hiểu di tích và lễ hội, học sinh có thêm cơ hội tiếp cận lịch sử bằng những không gian, hiện vật và câu chuyện cụ thể, từ đó hình thành ý thức trân trọng di sản quê hương.
Bảo tồn để tạo nguồn lực phát triển
Trong bối cảnh hiện nay, bảo tồn di sản không chỉ nhằm giữ lại những giá trị của quá khứ mà còn hướng tới phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại. Thực hiện định hướng về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, địa phương đang từng bước gắn di tích với phát triển du lịch, xây dựng sản phẩm trải nghiệm và tạo sinh kế cho người dân.
Một trong những minh chứng rõ nét là nghề làm bánh lá răng bừa ở Xuân Lập.
Theo truyền thuyết dân gian, khi vua Lê Hoàn về quê và đích thân xuống đồng thực hiện lễ tịch điền, người dân làng Trung Lập đã chọn gạo ngon, thịt lợn ngon để làm món bánh dẻo thơm hình chiếc răng bừa dâng lên nhà vua. Từ đó, nghề làm bánh lá răng bừa được lưu truyền và trở thành một nét văn hóa ẩm thực đặc trưng của vùng đất này.
Trải qua nhiều thế hệ, chiếc bánh vẫn được làm từ những nguyên liệu quen thuộc, giữ hương vị truyền thống. Năm 2015, làng nghề Trung Lập được công nhận là làng nghề truyền thống. Đến năm 2020, sản phẩm “Bánh lá răng bừa Xuân Lập” được chứng nhận OCOP 3 sao.
Đến nay, toàn xã có hơn 72 hộ tham gia sản xuất, kinh doanh bánh lá răng bừa, cung ứng khoảng 13-15 triệu chiếc bánh mỗi năm. Nghề làm bánh tạo việc làm và thu nhập ổn định cho hàng trăm lao động, với mức thu nhập bình quân khoảng 5-6 triệu đồng/người/tháng. Sản phẩm không chỉ tiêu thụ tại Thanh Hóa mà còn được đưa đến nhiều tỉnh, thành phố như Hà Nội, Quảng Ninh và Thành phố Hồ Chí Minh.
Đặc biệt, vào các dịp lễ hội, bánh lá răng bừa được giới thiệu như một sản vật gắn với câu chuyện lịch sử của vùng đất. Các cơ sở sản xuất còn tổ chức trình diễn quy trình làm bánh, giúp du khách không chỉ thưởng thức sản phẩm mà còn hiểu thêm về nguồn gốc, văn hóa và đời sống của cộng đồng địa phương.
Hướng tới điểm đến văn hóa gắn với cộng đồng
Để phát huy hiệu quả giá trị của Đền thờ Lê Hoàn, vấn đề đặt ra không chỉ là bảo tồn di tích mà còn phải bảo vệ tổng thể không gian văn hóa gắn với di tích. Trong đó có lễ hội, các trò diễn dân gian, phong tục, làng nghề và những câu chuyện được cộng đồng lưu truyền.
Địa phương đang hướng tới việc kết nối Đền thờ Lê Hoàn với các điểm di tích, không gian văn hóa và làng nghề phụ cận, hình thành các tour, tuyến tham quan kết hợp giữa tìm hiểu lịch sử, trải nghiệm văn hóa và thưởng thức đặc sản địa phương.
Cùng với đó, việc số hóa di tích, lễ hội và các di sản liên quan được đặt ra nhằm mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, đặc biệt đối với thế hệ trẻ và du khách ở ngoài địa phương.
Từ một di tích gắn với nhân vật lịch sử cách đây hơn một thiên niên kỷ, Đền thờ Lê Hoàn hôm nay đang tiếp tục được trao truyền trong đời sống hiện đại. Giá trị của di tích không chỉ nằm ở những hiện vật cổ, những tấm bia đá hay sắc phong được lưu giữ, mà còn hiện diện trong lễ hội, trong ký ức cộng đồng, trong nghề làm bánh lá răng bừa và trong cách thế hệ hôm nay tìm hiểu, gìn giữ lịch sử quê hương.
Bảo tồn để không đánh mất ký ức, đồng thời phát huy để di sản tiếp tục tạo ra giá trị mới - đó đang là hướng đi để Đền thờ Lê Hoàn không chỉ là nơi tưởng niệm một vị anh hùng dân tộc mà còn trở thành điểm đến văn hóa, lịch sử và du lịch giàu sức sống của xứ Thanh./.
(Theo Vietnam+)
