Canh tác xanh, nông nghiệp hữu cơ gắn với liên kết chuỗi giá trị không chỉ nâng cao giá trị nông sản mà còn mở ra hướng phát triển bền vững cho ngành nông nghiệp của tỉnh.
Từ “làm nhiều” sang “làm sạch”
Trong nhiều năm, nông nghiệp Gia Lai phát triển dựa trên lợi thế quỹ đất rộng lớn cùng các cây trồng chủ lực như cà phê, hồ tiêu, cao su, cây ăn quả. Tuy nhiên, sản xuất thiên về sản lượng, phụ thuộc lớn vào phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học không chỉ làm chi phí đầu vào tăng cao mà còn gây áp lực lên môi trường đất, nước và hệ sinh thái canh tác.
Trước thực tế đó, ngành Nông nghiệp tỉnh từng bước điều chỉnh định hướng phát triển theo hướng bền vững, lấy chất lượng, an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường làm trọng tâm. Các chương trình sản xuất nông nghiệp tốt, nông nghiệp hữu cơ, quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) được đẩy mạnh triển khai trên nhiều loại cây trồng, gắn với quản lý tài nguyên đất, nước và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, đến cuối năm 2025, toàn tỉnh có gần 80.000 ha cây trồng được chứng nhận theo các tiêu chuẩn sản xuất nông nghiệp tốt và hữu cơ như VietGAP, GlobalGAP, 4C, Organic, Rainforest Alliance. Cùng với đó, gần 89.000 ha cây trồng được đầu tư hệ thống tưới tiên tiến, tiết kiệm nước, góp phần giảm chi phí sản xuất, hạn chế xói mòn đất và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.
Công tác quản lý dịch hại tổng hợp cũng được chú trọng, khuyến khích nông dân tăng cường sử dụng các biện pháp sinh học, giảm dần thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Năm 2025, ngành chức năng không ghi nhận mẫu rau vượt ngưỡng dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, cho thấy những chuyển biến tích cực từ quá trình thay đổi phương thức canh tác.
Canh tác xanh lan tỏa
Từ chủ trương của ngành, canh tác xanh đang từng bước lan tỏa đến từng ruộng vườn, nương rẫy. Tại xã Phú Túc, mô hình trồng bưởi da xanh đạt chứng nhận VietGAP, tiến tới sản xuất hữu cơ của ông Nguyễn Văn Kiểm (tổ dân phố 6) là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của hướng đi này.
Canh tác hơn 3 ha bưởi da xanh từ năm 2018, ngay từ khi bắt tay vào sản xuất, ông Kiểm đã lựa chọn canh tác an toàn, giảm dần phân bón hóa học, ưu tiên phân hữu cơ và thuốc bảo vệ thực vật sinh học.
“Phân hóa học vẫn sử dụng nhưng rất hạn chế, chủ yếu ở những thời điểm cây thật sự cần. Còn lại là phân hữu cơ và thuốc sinh học. Chi phí ban đầu có thể cao hơn, nhưng an toàn cho người làm vườn, cây khỏe, ít sâu bệnh, hiệu quả ổn định hơn về lâu dài”, ông Kiểm chia sẻ.
Nhờ áp dụng quy trình VietGAP kết hợp sản xuất theo hướng hữu cơ, vườn bưởi của gia đình ông duy trì hiệu quả kinh tế khá. Bình quân mỗi năm thu hoạch 3 đợt, năng suất đạt 35 - 40 tấn/ha; sau khi trừ chi phí, lợi nhuận đạt khoảng 1 - 1,5 tỷ đồng/năm, đồng thời tạo ra sản phẩm an toàn cho thị trường.
Không chỉ cây ăn quả, nhiều hộ trồng cà phê trên địa bàn tỉnh cũng chủ động chuyển sang canh tác theo hướng hữu cơ. Ông Nguyễn Văn Thiện (thôn 1, xã Ia Phí) cho biết gia đình đã thay đổi phương thức sản xuất hơn 10 năm nay, tự ủ phân hữu cơ từ đạm cá, đậu nành và phụ phẩm nông nghiệp, kết hợp chế phẩm vi sinh vật bản địa (IMO) để cải tạo đất.
“Từ khi chuyển sang dùng phân hữu cơ và thuốc sinh học, chi phí giảm, đất tơi xốp, cây khỏe, ít sâu bệnh; năng suất không giảm mà chất lượng hạt cà phê tốt hơn, đạt khoảng 20 - 25 tấn quả tươi/ha” - ông Thiện nói.
Từ những mô hình cụ thể, canh tác xanh đang dần trở thành xu thế tại nhiều địa phương. Ông Nguyễn Công Sơn, Chủ tịch UBND xã Ia Phí cho hay, xã tích cực tuyên truyền, vận động người dân áp dụng các biện pháp sản xuất an toàn, giảm sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hóa học, từng bước chuyển sang canh tác theo hướng VietGAP, hữu cơ. Qua thực tế, nhiều mô hình cho thấy hiệu quả rõ rệt cả về kinh tế lẫn môi trường.
Nền tảng phát triển nông nghiệp bền vững
Thực tiễn cũng khẳng định, canh tác xanh chỉ thực sự bền vững khi gắn với liên kết sản xuất và tiêu thụ ổn định. Hiện toàn tỉnh có khoảng 251 nghìn héc ta cây trồng sản xuất theo hình thức liên kết, góp phần giảm rủi ro thị trường và nâng cao giá trị nông sản.
Tiêu biểu là HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Nam Yang (xã Kon Gang). Thành lập năm 2017 với 100 thành viên, HTX quản lý hơn 200 ha cây trồng, trong đó trên 30 ha được chứng nhận hữu cơ của Mỹ và châu Âu. Cuối tháng 6.2025, HTX có 5 sản phẩm được công nhận OCOP 5 sao quốc gia, gồm cà phê Fine Robusta, cà phê Đak Yang và các sản phẩm hồ tiêu hữu cơ Lệ Chí.
Theo ông Nguyễn Tấn Công - Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX, sản xuất nông nghiệp thuận tự nhiên, không sử dụng hóa chất và chất kích thích giúp nông sản giữ được hương vị nguyên bản, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong và ngoài nước. Sau khi được công nhận OCOP 5 sao, sản phẩm của HTX mở rộng hệ thống tiêu thụ trong nước, đồng thời thu hút sự quan tâm của nhiều đối tác quốc tế.
Nói về phát triển nông nghiệp xanh, ông Đoàn Ngọc Có - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng đây là định hướng lâu dài trong tái cơ cấu ngành. Tỉnh tập trung sản xuất theo các tiêu chuẩn bền vững, gắn với truy xuất nguồn gốc, xây dựng mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và chế biến nhằm đáp ứng yêu cầu thị trường trong nước và xuất khẩu. Riêng ngành cà phê, Gia Lai đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 80% diện tích được sản xuất theo các tiêu chuẩn bền vững, đáp ứng các quy định mới của thị trường châu Âu, trong đó có yêu cầu chống mất rừng (EUDR).
Cùng với đó, tỉnh đẩy mạnh liên kết sản xuất theo Nghị định số 98/2018/NĐ-CP về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp. Trong đó, chú trọng phát triển nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn, tận dụng phụ phẩm để nâng cao giá trị kinh tế, giảm ô nhiễm môi trường, hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững dựa trên 3 trụ cột: Kinh tế - môi trường - xã hội.
“Thời gian tới, ngành sẽ tiếp tục tham mưu UBND tỉnh, có các chính sách hỗ trợ sản xuất theo tiêu chuẩn, mở rộng liên kết chuỗi giá trị, đồng thời tăng cường tập huấn, chuyển giao kỹ thuật để nông dân yên tâm chuyển đổi phương thức canh tác” - ông Có thông tin thêm.
