Trong tương lai không xa, hứa hẹn sẽ thấy một Gia Lai mới mạnh mẽ, giàu có đủ nguồn lực, vươn mình cùng đất nước trong kỷ nguyên mới.
1. Địa hình của tỉnh Gia Lai đa dạng, kết nối rừng - biển, không gian phát triển rộng, bao gồm: Cao nguyên, núi đồi, sông suối, đồng bằng và biển đảo. Có 3 con sông lớn đều bắt nguồn từ Tây Nguyên, đổ nước về hai phía đông - tây của tỉnh. Nửa phía tây, các sông suối cùng đổ vào sông Sê San trước khi chảy sang Campuchia hợp lưu vào sông Mê Kông, còn phía đông đổ vào sông Ba, chảy ra Biển Đông tại cửa biển Đà Diễn và sông Côn bắt nguồn từ Kon Tum chảy qua vùng đất An Lão, Vĩnh Thạnh, Tây Sơn, Vân Canh... rồi đổ ra đầm Thị Nại trước khi ra biển.
Những dòng sông này, không chỉ cung cấp nước, tạo nên những thắng cảnh đẹp mà còn mang trong mình nhiều giá trị văn hóa, lịch sử; góp phần tích cực vào di sản dân tộc Việt.
Ở phía tây của tỉnh, hiện còn hàng chục miệng núi lửa như Hàm Rồng, Chư Đrăng và đặc biệt là miệng núi lửa âm sâu vào lòng đất, tạo ra hồ nước xanh ngắt giữa đại ngàn với tên thường gọi là Biển Hồ. Các hoạt động phun trào núi lửa hàng nghìn năm trước, đã hình thành một cao nguyên Pleiku đất đỏ bazan màu mỡ vào loại bậc nhất của Việt Nam. Vùng trũng An Khê có độ cao trung bình 400 m, nằm ở vị trí trung chuyển về địa hình giữa cao nguyên với đồng bằng và trung điểm giữa hai trung tâm kinh tế chính trị Pleiku và Quy Nhơn.
Vượt đèo An Khê về hướng phía Đông, đồng bằng thấp lộ ra với độ cao trung bình 10 m. Vùng đồng bằng này nhỏ hẹp, nằm giữa bên núi bên biển, dọc theo bờ biển từ đèo Cù Mông đến đèo Bình Đê, được cấu tạo từ đất phù sa màu mỡ ven sông Côn, sông Lại Giang, sông La Tinh... bị chia cắt bởi các dãy đồi, núi nhô ra biển, tạo nên những vùng trũng trùng điệp khác nhau.
Trong lịch sử, nơi đây là địa bàn tụ cư của cộng đồng người văn hóa Sa Huỳnh cách đây 2.500 năm; từng là nơi vương quốc Champa định đô vào các thế kỷ IX - XII, về sau là kinh thành Hoàng Đế của vua Thái Đức - Nguyễn Nhạc... Thật không có nhiều nơi có lớp trầm tích phong phú như vùng đất này.
2. Trên mảnh đất Gia Lai ngày nay, nhiều di tích khảo cổ tiền sử có giá trị lịch sử văn hóa nổi trội trong nước và quốc tế. Có di tích đã được công nhận di sản cấp quốc gia và đang xây dựng hồ sơ di sản văn hóa thế giới.
Di sản văn hóa cổ xưa nhất của nhân loại nằm trên đất Gia Lai, mang tên kỹ nghệ sơ kỳ Đá cũ An Khê, được các nhà khảo cổ Việt - Nga phát hiện, nghiên cứu ở xã Cửu An và hai phường An Bình, An Khê. Đó là tổ hợp công cụ đá ghè đẽo thô sơ. Nền văn hóa này được xem là chương mở đầu cho lịch sử Việt Nam và khu vực châu Á. Di tích tiêu biểu cho kỹ nghệ An Khê là Rộc Tưng và Gò Đá đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, cùng 10 công cụ đá là bảo vật quốc gia.
Ở giai đoạn cuối Đá mới - đầu Kim khí, trên cao nguyên Pleiku xuất hiện văn hóa Biển Hồ - văn hóa của những người định cư ven sông hoặc các hồ nước ngọt, sử dụng cuốc đá, rìu đá mài toàn thân để trồng trọt, phát triển đồ gốm đa dạng về kiểu dáng, kích thước, hoa văn trang trí và chức năng sử dụng. Đa số đồ gốm ở đây được làm đồ đựng, đồ đun nấu thức ăn, một số chum lớn làm quan tài, gốm nhỏ làm đồ nghi lễ, tùy táng.
Đáng lưu ý nhất ở vùng đồng bằng ven biển Gia Lai đã xuất hiện cộng đồng cư dân văn hóa Tiền Sa Huỳnh, tiêu biểu là nhóm các di tích: Truông Xe, Gò Lồi, Gò Diệu, Gò Cây Thị và cư dân văn hóa Sa Huỳnh, tiêu biểu là cụm di tích Động Cườm. Cư dân văn hóa Sa Huỳnh là những người làm nông nghiệp, phát triển nghề thủ công đúc đồng, chế tạo đồ gốm.
Với tài đi biển, người Sa Huỳnh đã mở rộng giao thương trao đổi, buôn bán với các cộng đồng người ở vùng ven biển Nam Trung Quốc, Nam Thái Lan và cư dân trên các đảo Đông Nam Á, họ tạo ra phức hợp gốm Sa Huỳnh - Kalay cho toàn khu vực.
3. Tiêu biểu nhất cho di sản văn hóa thời kỳ sơ sử Gia Lai là văn hóa Champa. Nơi đây hội tụ nhiều di tích kiến trúc tháp Champa có niên đại sớm, như tháp Bang Kreng (Krông Pa), tháp An Phú (Pleiku) - nơi tìm thấy chiếc bình Kamandalu bằng vàng. Theo các nhà khảo cổ học, các tháp Chăm ở Gia Lai đã đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc.
Một trong số đó là tháp Dương Long, xây dựng dưới thời vua Champa Jaya Indravarman, có sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật kiến trúc Khmer và Champa, được đánh giá là một trong những tháp Chăm đẹp nhất Việt Nam và là di tích cấp quốc gia đặc biệt.
Năm 2022, Thủ tướng Chính phủ đã công nhận Tây Sơn thượng đạo, nơi tam kiệt Tây Sơn dựng cờ khởi nghĩa là khu di tích cấp quốc gia đặc biệt. Giờ đây, khu di tích Tây Sơn thượng đạo và hạ đạo hợp nhất thành hệ thống các di tích Tây Sơn nổi tiếng cả trong và ngoài nước. Đây là nguồn lực di sản văn hóa phong phú và độc đáo nhất trong giai đoạn lịch sử cổ trung đại Việt Nam.
Theo thống kê chưa đầy đủ, Gia Lai hiện có hơn 100 di tích đã được kiểm kê, trong đó có 17 di tích được xếp hạng cấp quốc gia và 4 di tích cấp quốc gia đặc biệt, cùng hệ thống bảo tàng, các lễ hội truyền thống, di sản phi vật thể, làng nghề..., thật sự là kho tàng di sản văn hóa vô giá, một tiềm năng lớn để khai thác phát triển kinh tế di sản trong kỷ nguyên số.
Di sản văn hóa Gia Lai là kết tinh của trí tuệ, bản sắc và tinh thần dân tộc. Mỗi di tích, di vật, lễ hội hay làng nghề ở đây, từ tiền sử đến lịch sử đều hàm chứa trong đó những câu chuyện sâu lắng về cội nguồn, về khát vọng sáng tạo và sức sống trường tồn của cả cộng đồng. Lâu nay, nguồn di sản này thường chỉ để ngưỡng vọng và lưu giữ cẩn trọng trong các bảo tàng địa phương.
Ngày nay, các di sản này đã xác lập một vị trí mới trong kỷ nguyên của kinh tế tri thức và công nghệ số, vì vậy, cần được nhìn nhận như một nguồn lực chiến lược cho phát triển bền vững, một “tài nguyên mềm” mang lại giá trị gia tăng cao cho kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh và của quốc gia.
