Al-Qaeda hình thành vào cuối những năm 1980 dưới sự lãnh đạo của Osama bin Laden và trở thành một mạng lưới thánh chiến xuyên quốc gia.
Các vụ đánh bom Đại sứ quán Mỹ tại Kenya và Tanzania năm 1998, sau đó là các cuộc tấn công ngày 11-9-2001, đã đưa tổ chức này trở thành một trong những mối đe dọa khủng bố lớn nhất đối với Mỹ và các nước đồng minh.
Sau vụ 11-9, Mỹ mở chiến dịch quân sự tại Afghanistan, buộc al-Qaeda phải rời khỏi căn cứ hoạt động chính. Osama bin Laden thoát khỏi cuộc truy bắt tại Tora Bora và bị lực lượng đặc nhiệm Mỹ tiêu diệt tại Pakistan năm 2011.
Người kế nhiệm Ayman al-Zawahiri đã bị tiêu diệt trong một cuộc không kích của Mỹ tại Kabul năm 2022. Seif al-Adel, một tay súng người Ai Cập, hiện được cho là thủ lĩnh trên thực tế của al-Qaeda.
Việc các thủ lĩnh cấp cao lần lượt bị loại bỏ khiến khả năng chỉ huy tập trung của al-Qaeda suy giảm.
Tuy nhiên, tổ chức này không biến mất mà chuyển sang mô hình phân tán hơn, dựa vào các chi nhánh và lực lượng liên kết hoạt động tại từng khu vực.
Sau năm 2001, các nhánh của al-Qaeda lần lượt xuất hiện tại Bắc Phi, bán đảo Arab và Syria.
Tại châu Phi, al-Shabaab ở Somalia và Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) tại khu vực Sahel hiện là những lực lượng đáng chú ý có liên hệ với mạng lưới này.
Al-Qaeda cũng duy trì quan hệ với Tehrik-e Taliban Pakistan (TTP), lực lượng đang tiến hành hoạt động nổi dậy tại Pakistan.
Theo đánh giá của các chuyên gia, ảnh hưởng của al-Qaeda từng gia tăng mạnh sau những tổn thất ban đầu do chiến dịch quân sự của Mỹ tại Afghanistan và đạt đỉnh khoảng năm 2013.
Tuy nhiên, sự xuất hiện của tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) đã tạo ra một đối thủ cạnh tranh trực tiếp trong phong trào thánh chiến.
Nhánh al-Qaeda tại Iraq sau đó tách khỏi tổ chức và phát triển thành IS. Đến năm 2014, IS tuyên bố thành lập “vương quốc Hồi giáo” tại nhiều khu vực ở Syria và Iraq.
Dù IS sau đó mất phần lớn lãnh thổ, sự cạnh tranh giữa hai mạng lưới vẫn tiếp diễn, đặc biệt tại Tây Phi.
Hiện tại, châu Phi và Pakistan là những khu vực hoạt động đáng chú ý của các lực lượng liên kết với al-Qaeda.
Tại Somalia và vùng Sahel, các nhóm liên quan đến al-Qaeda tiếp tục tìm cách mở rộng ảnh hưởng. Trong khi đó, TTP đã gia tăng hoạt động tại khu vực Tây Bắc Pakistan.
Một báo cáo của Liên hợp quốc công bố tháng 8 cho biết: TTP nhận được sự hỗ trợ về tư tưởng, huấn luyện và một số hình thức hỗ trợ khác từ al-Qaeda.
Một báo cáo khác của Liên hợp quốc hồi tháng 2 đánh giá al-Qaeda tiếp tục nhận được sự bảo trợ của chính quyền Taliban tại Afghanistan và tham vọng tiến hành các hoạt động bên ngoài lãnh thổ của tổ chức này vẫn còn. Taliban phủ nhận cho phép al-Qaeda hoạt động tại Afghanistan.
Theo các chuyên gia, al-Qaeda hiện không còn ở thời kỳ đỉnh cao nhưng vẫn có ảnh hưởng đáng kể.
Tổ chức này cũng đã thay đổi phương thức hoạt động, giảm phụ thuộc vào những thủ lĩnh nổi tiếng và dựa nhiều hơn vào các thành viên hoạt động kín đáo, khiến việc phát hiện và ngăn chặn trở nên khó khăn hơn.
Sau 1/4 thế kỷ, al-Qaeda không còn là mạng lưới tập trung với khả năng chỉ huy các chiến dịch quy mô lớn như thời điểm trước và sau vụ 11-9.
Tuy nhiên, sự tồn tại của các chi nhánh và mạng lưới liên kết cho thấy tổ chức này vẫn duy trì được khả năng tác động đến hoạt động của các nhóm vũ trang cực đoan tại nhiều khu vực trên thế giới.
