Đây không đơn thuần là một thay đổi kỹ thuật, mà là tín hiệu cho thấy cách tiếp cận thi cử đang dịch chuyển: từ dựa vào "gợi ý trước" sang đặt niềm tin vào chuẩn mực và năng lực thực chất.
LÝ DO KHÔNG CÔNG BỐ ĐỀ MINH HỌA
Năm 2025 là năm đầu tiên học sinh (HS) lớp 12 thi hoàn toàn theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Sự thay đổi không chỉ nằm ở nội dung, mà ở triết lý đánh giá: chuyển từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực. Cấu trúc đề thi điều chỉnh theo hướng tăng vận dụng, đa dạng hóa câu hỏi trắc nghiệm với dạng đúng - sai, trả lời ngắn; môn ngữ văn tăng cường đọc hiểu, giảm lệ thuộc vào văn mẫu; tất cả không còn bám sách giáo khoa như nguồn duy nhất.
Trong bối cảnh đó, năm 2025 đề minh họa được công bố 2 lần như một "bản đồ chuyển tiếp" giúp giáo viên và HS làm quen. Nó cần thiết khi hệ thống đang đổi mới. Nhưng khi cấu trúc đã ổn định, việc tiếp tục phát hành đề minh họa hằng năm liệu còn cần thiết?
Việc không công bố đề minh họa 2026 khiến nhiều HS lo lắng: Không có "bản xem trước", ôn tập thế nào? Liệu đề thật có khó hơn, có rơi vào phần nào bất ngờ? Sự băn khoăn ấy dễ hiểu, bởi lâu nay văn hóa thi cử quen với tư duy "thi gì học nấy". Chỉ cần một đề minh họa xuất hiện, thị trường luyện thi lập tức phân tích ma trận, dự đoán cấu trúc, khoanh vùng dạng bài. Dần dần, đề minh họa trở thành chiếc la bàn quan trọng.
Nhưng nếu mục tiêu của chương trình giáo dục là phát triển năng lực, tức là hiểu bản chất vấn đề, lập luận, phản biện, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, thì học theo một "mẫu dự đoán" có còn phù hợp? Năng lực không nằm ở việc nhận ra câu hỏi quen thuộc, mà ở khả năng xử lý tình huống mới. HS không thể đoán trước điều chưa xuất hiện, nhưng có thể làm tốt nếu nắm chắc kiến thức và biết vận dụng linh hoạt.
Theo Cục Quản lý chất lượng, cấu trúc đề thi tốt nghiệp THPT 2026 vẫn giữ ổn định như năm 2025: tỷ lệ 4:3:3 giữa biết - hiểu - vận dụng; môn ngữ văn thi tự luận; các môn còn lại trắc nghiệm với nhiều dạng câu hỏi. Đề bám sát chương trình, tăng yêu cầu vận dụng thực tiễn. Như vậy, khung đánh giá không thay đổi. Điều thay đổi chỉ là không phát hành thêm "bản gợi ý mới".
PHÙ HỢP XU HƯỚNG CHUNG
Nhìn ra thế giới, cách làm này phù hợp với xu hướng chung. Ở Singapore, tài liệu mẫu chỉ xuất hiện khi đổi mới chương trình; sau đó, HS tham khảo đề đã thi và tiêu chí chấm điểm. Tại Anh, các kỳ thi như GCSE hay A-Level công bố đề chính thức và hướng dẫn chấm sau mỗi năm, chứ không phát hành đề minh họa mới liên tục. Ở Mỹ, các kỳ thi chuẩn hóa như SAT hay Advanced Placement có bài thi thử và mô tả cấu trúc rõ ràng, nhưng không có chuyện "báo trước" đề năm sau.
Điểm chung của các hệ thống ấy là đề mẫu cần cho giai đoạn chuyển đổi; khi đã ổn định, điều quan trọng hơn là chuẩn đầu ra và sự minh bạch.
Vì thế, câu hỏi không chỉ là "vì sao không có đề minh họa?", mà là "chúng ta có đủ tin vào chuẩn đầu ra của chương trình mới hay chưa?". Nếu giáo viên hiểu rõ yêu cầu cần đạt; nếu HS được rèn luyện đọc hiểu, tư duy phản biện và giải quyết vấn đề trong suốt quá trình học; thì có hay không có đề minh họa không làm thay đổi bản chất chuẩn bị.
BẢO ĐẢM 3 ĐIỀU KIỆN
Tuy nhiên, để quyết định này thực sự tích cực, ba điều phải được bảo đảm: Thứ nhất, cấu trúc đề thi phải ổn định và nhất quán; thứ hai, tiêu chí chấm điểm rõ ràng và minh bạch, giúp xã hội hiểu cách đánh giá, giảm suy đoán và tăng đồng thuận; thứ ba, đề thi chính thức và hướng dẫn chấm cần được công bố đầy đủ sau mỗi kỳ thi để giáo viên và HS rút kinh nghiệm.
Quan trọng hơn cả, đây là cơ hội điều chỉnh văn hóa học tập. Khi HS không còn hỏi "đề năm nay ra gì?" mà hỏi "mình đã làm chủ kiến thức và kỹ năng đến đâu?", đó là một bước tiến. Khi giáo viên dạy theo mục tiêu môn học thay vì ma trận dự đoán, đó là sự trưởng thành nghề nghiệp. Khi phụ huynh quan tâm đến năng lực thực chất của con thay vì chạy theo các khóa luyện "bám sát đề", đó là dấu hiệu của một niềm tin mới.
Không còn đề minh họa sẽ là cơ hội đặt năng lực thực chất vào vị trí trung tâm. Trong kỷ nguyên AI, điều quyết định không phải là nhớ bao nhiêu kiến thức, mà là biết đặt câu hỏi và giải quyết vấn đề trước các tình huống chưa từng gặp bao giờ.
Theo Hồ Sỹ Anh (TNO)
