Từ cây trồng được săn đón
Ở các xã Sơn Lang, Đak Rong, Krong, cây dổi từng được xem là hướng phát triển kinh tế khá triển vọng. Có thời điểm, tổng diện tích cây dổi ở huyện Kbang cũ lên hơn 160ha. Người dân chủ yếu trồng xen dổi trong vườn cà phê, mắc ca, cây ăn quả để tận dụng diện tích, tạo bóng che và có thêm nguồn thu nhập từ hạt dổi.
Cây dổi bắt đầu được nhiều hộ quan tâm từ những năm 2000, nhưng sức hút thực sự tăng mạnh khi giá hạt dổi liên tục tăng. Có thời điểm, hạt dổi rừng khô được thương lái thu mua hơn 2 triệu đồng/kg, còn dổi trồng khoảng 1,5-1,7 triệu đồng/kg.
Ông Cao Văn Phú - thương lái ở thôn 5 (xã Sơn Lang) cho biết, cách đây khoảng 5-7 năm, thị trường hạt dổi rất sôi động. Hạt dổi rừng khô từng có giá khoảng 2,1 triệu đồng/kg. Nguồn hàng khan hiếm nên thương lái tìm đến tận vườn, thậm chí đặt cọc trước để giữ hàng. Sau khi thu gom, hạt được chuyển ra các tỉnh phía Bắc hoặc tiêu thụ qua thị trường Trung Quốc.
Giá bán cao nên nhiều hộ mạnh dạn đầu tư. Hộ ít trồng 15-20 cây, hộ nhiều lên đến hàng trăm cây. Dổi ghép sau khoảng 3-4 năm bắt đầu cho quả, kỹ thuật chăm sóc không quá phức tạp và phù hợp với hình thức trồng xen trong vườn cà phê. Càng lâu năm, tán dổi càng rộng, mỗi cây có thể thu hoạch được 25-30 kg quả, từ 8-10 kg quả sẽ cho 1 kg hạt.
Hơn 10 năm trước, gia đình chị Nguyễn Thị Hoài ở xã Sơn Lang mua hơn 150 cây dổi về trồng xen trong vườn mắc ca. Khi đó, mỗi cây giống có giá khoảng 75-90 ngàn đồng. Đến lúc cây cho quả cũng là thời điểm giá hạt ở mức cao. Có năm, chị thu hơn 100 triệu đồng.
Không chỉ người dân tự mở rộng diện tích, trong giai đoạn cây dổi được đánh giá có triển vọng, huyện Kbang cũ từng triển khai mô hình hỗ trợ hộ nghèo, hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại Sơn Lang, Krong, Đak Rong phát triển loại cây này.
Có thời điểm, 21 hộ tham gia mô hình với tổng diện tích khoảng 9,4 ha, nguồn lực thực hiện hơn 833 triệu đồng, gồm kinh phí hỗ trợ và vốn đối ứng của người dân. Khi ấy, dổi được kỳ vọng vừa cho hạt có giá trị kinh tế, vừa tạo bóng che, tăng độ che phủ và có thể khai thác gỗ lâu dài.
Chính mức giá hấp dẫn khiến diện tích dổi nhanh chóng mở rộng tại nhiều nơi. Khi nguồn cung tăng mạnh nhưng thị trường tiêu thụ không phát triển tương ứng, lợi thế của loại hạt từng được săn đón bắt đầu mất dần.
Khó cả giữ hay chặt bỏ cây dổi
Sau thời kỳ đỉnh giá, hạt dổi liên tục giảm. Từ mức hơn 2 triệu đồng/kg, giá hạ xuống 500-600 đồng/kg rồi tiếp tục lao dốc. Hiện một số nơi chỉ còn khoảng 20-25 ngàn đồng/kg, thậm chí có thời điểm dưới 20 ngàn đồng nhưng vẫn khó bán.
Với người trồng, điều đáng lo hơn cả giá thấp là việc thương lái gần như không còn mặn mà thu mua. Theo ông Phú, một số đại lý trong vùng vẫn còn lượng hạt tồn từ những vụ trước, có nơi vài chục kg, có nơi vài tạ nhưng chưa tìm được đầu ra. Hàng cũ chưa giải phóng được khiến các đầu mối không dám tiếp tục thu mua.
Mùa dổi thường bắt đầu vào khoảng tháng 9-10. Trước đây, thời điểm này nhiều gia đình tất bật thu hái, phơi và sơ chế hạt. Nay, tại nhiều vườn quả dổi chín vẫn để trên cây vì tiền bán không đủ bù chi phí thuê nhân công thu hoạch.
Anh Nguyễn Xuân Quang - một đại lý kinh doanh dược liệu ở xã Sơn Lang cho hay, trước đây từng thu mua dổi nhưng càng về sau càng khó tiêu thụ. Giá giảm nhanh khiến nhiều lô hàng vừa mua vào chưa kịp bán đã mất giá. “Mặt hàng này giờ gần như không còn người mua. Đại lý không dám thu gom thì người trồng cũng phải tính lại” - anh Quang nói.
Ông Lê Văn Chinh (ở thôn 6, xã Sơn Lang) hiện có hơn 120 cây dổi đang cho nhiều quả. Theo ông Chinh, phải mất nhiều năm chăm sóc cây mới bước vào thời kỳ thu hoạch. Đến lúc cây trưởng thành, bắt đầu tạo nguồn thu ổn định thì thị trường lại giảm sâu. “Chặt bỏ thì tiếc tiền giống, phân bón và công chăm sóc suốt nhiều năm; còn tiếp tục giữ lại cũng không biết bao giờ đầu ra mới phục hồi” - ông Chinh chia sẻ.
Không phải hộ nào cũng đủ kiên nhẫn chờ thị trường. Ba năm trước, chị Nguyễn Thị Huyền ở xã Đak Rong trồng hơn 300 cây dổi trên khoảng 2 ha đất và kỳ vọng sau vài năm sẽ có thêm nguồn thu từ hạt. Nhưng cây chưa kịp bước vào thời kỳ khai thác ổn định thì giá giảm sâu, đầu ra gần như đóng băng. Sau thời gian cân nhắc, gia đình chị quyết định cưa bỏ toàn bộ diện tích dổi, tận dụng thân cây bán làm củi và chuyển sang phương án sản xuất khác.
Theo những người từng nhiều năm thu mua, nguyên nhân chính của tình trạng hiện nay là nguồn cung tăng nhanh trong khi nhu cầu thị trường tương đối hẹp. Sau giai đoạn giá cao, cây dổi được mở rộng tại nhiều địa phương, nhất là các tỉnh phía Bắc.
Trong khi đó, hạt dổi chủ yếu được sử dụng làm gia vị, một phần dùng theo kinh nghiệm dân gian nên sức tiêu thụ không lớn như nhiều loại nông sản khác. Chế biến sâu chưa phát triển đủ mạnh để mở rộng nhu cầu, còn đầu ra sang Trung Quốc giảm khiến thị trường càng khó khăn.
Ông Lê Quý Truyền - Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Lang cho biết, địa phương chưa có số liệu thống kê đầy đủ diện tích dổi hiện nay, nhưng thực tế trước đây loại cây này được người dân trồng khá nhiều. Những năm giá cao, hạt dổi mang lại nguồn thu tốt; vài năm gần đây, khi đầu ra giảm mạnh, hiệu quả kinh tế cũng không còn như trước.
Theo ông Truyền, đây là bài toán khó đối với nhiều hộ. Nếu tiếp tục giữ cây, dổi chiếm diện tích, ánh sáng và không gian trong các vườn trồng xen nhưng gần như không tạo ra thu nhập. Nếu chặt bỏ, người dân lại tiếc vốn đầu tư và nhiều năm chăm sóc.
Sự thăng trầm của cây dổi cho thấy rủi ro khi mở rộng sản xuất chủ yếu dựa vào tín hiệu giá trong ngắn hạn. Khi giá tăng, diện tích có thể phát triển rất nhanh; nhưng nếu thiếu liên kết tiêu thụ, chế biến sâu và dự báo cung-cầu, lợi thế có thể nhanh chóng biến thành áp lực.
Từ loại cây từng giúp một số hộ thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm, giờ cây dổi trở thành bài toán “giữ hay chặt” chưa dễ có lời giải. Với người trồng, điều cần lúc này không chỉ là giá tăng trở lại, mà quan trọng hơn là một đầu ra ổn định, đủ sức giúp cây dổi thoát khỏi vòng luẩn quẩn mở rộng theo giá rồi lại khó bán khi thị trường đảo chiều.
