Tuy nhiên, để phát huy lợi thế tương xứng với tiềm năng, những điểm nghẽn về vùng nguyên liệu, tổ chức sản xuất, chế biến và tiêu thụ cần được tháo gỡ, đồng thời gắn phát triển dược liệu với bảo tồn tài nguyên rừng.
Sở hữu nguồn cây thuốc phong phú để phát triển dược liệu, tuy nhiên, sản xuất còn phân tán, liên kết lỏng lẻo, đầu ra thiếu ổn định khiến nhiều mô hình chưa phát huy hiệu quả, đặt ra yêu cầu tổ chức lại chuỗi sản xuất và tiêu thụ dược liệu ở Gia Lai.
Tiềm năng lớn, sản xuất manh mún
Ở xã Bình Phú, việc bảo tồn và phát triển cây dược liệu dưới tán rừng đang được địa phương quan tâm. Từ nguồn hỗ trợ của dự án sinh kế, một vườn bảo tồn sa nhân tím rộng 500 m² được hình thành, bước đầu mở ra hướng khai thác nguồn cây thuốc gắn với điều kiện tự nhiên.
Tuy nhiên, mô hình này nhỏ và mới bắt đầu. Theo ông Đặng Bảo Toàn - Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Bình Phú: Địa phương có tiềm năng phát triển dược liệu dưới tán rừng nhưng cần khảo sát kỹ điều kiện đất đai, khí hậu, độ cao và khả năng thích nghi của từng loài cây.
Việc phát triển phải đi đôi với bảo tồn, bởi nguồn cây thuốc tự nhiên đang chịu sức ép, trước thực trạng người dân khai thác tự phát, trong khi không phải loài nào cũng phù hợp để trồng sản xuất đại trà.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, Gia Lai ghi nhận hơn 500 loài cây dược liệu; trong đó, có 21 loài thực vật quý hiếm được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam và khoảng 30 loài có giá trị kinh tế cao.
Các loài được chú ý gồm lan kim tuyến, thất diệp nhất chi hoa, sa nhân, mật nhân, đẳng sâm, hà thủ ô đỏ, đương quy, đinh lăng, ba kích, và một số cây thuốc bản địa khác.
Nguồn tài nguyên này phân bố ở nhiều hệ sinh thái, từ rừng tự nhiên đến đất sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, sự phong phú về loài chưa đồng nghĩa với khả năng khai thác thương mại.
Với nhóm cây quý hiếm, ưu tiên trước hết là bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu đặc tính sinh trưởng và hoàn thiện quy trình nhân giống. Đối với những loài có khả năng trồng sản xuất, cần xác định điều kiện sinh thái phù hợp, chất lượng nguyên liệu và nhu cầu sử dụng trước khi tổ chức vùng trồng.
Bên cạnh nguồn tài nguyên tự nhiên, Gia Lai còn sở hữu vốn tri thức sử dụng cây thuốc của cộng đồng người Bahnar, Jrai. Khoảng 100 loài cây thuốc và 66 bài thuốc dân gian đã được sưu tầm, số hóa. Đây là nguồn tư liệu có giá trị cho nghiên cứu, đồng thời góp phần lưu giữ tri thức địa phương trước nguy cơ mai một.
Theo bà Võ Cao Thị Mộng Hoài - Phó Giám đốc Sở KH&CN, lợi thế của tỉnh nằm ở nguồn cây dược liệu, tri thức truyền thống và điều kiện phát triển các mô hình nghiên cứu, sản xuất.
Tuy nhiên, giá trị kinh tế từ dược liệu đến nay vẫn chủ yếu dừng ở nguyên liệu thô. Thực trạng này gây lo ngại, bởi nếu thiếu cơ chế bảo tồn, quản lý và khai thác phù hợp, nguồn gen quý có thể suy giảm, tri thức địa phương khó được gìn giữ.
Theo báo cáo của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Sở Nông nghiệp và Môi trường), tổng diện tích dược liệu trên địa bàn tỉnh hiện khoảng 925 ha. Trong đó, 654,4 ha được trồng trên đất nông nghiệp và 270,6 ha là diện tích được khoanh nuôi, bảo vệ, phát triển dưới tán rừng tự nhiên và các diện tích phục vụ bảo tồn. Một số cây có diện tích đáng kể gồm gừng 206,1 ha, sa nhân 134,3 ha, hoa hòe 119,3 ha, đinh lăng 86,1 ha và sả 62,4 ha.
Quy mô này cho thấy dược liệu đã hiện diện ở nhiều địa bàn nhưng chưa tạo được nền sản xuất đủ lớn và ổn định.
Thiếu đầu ra, khó giữ vùng trồng
Khoảng cách từ trồng thử nghiệm đến hình thành vùng nguyên liệu hàng hóa còn khá xa, đơn cử qua trường hợp ông Nguyễn Trình (thôn 1 Tân Bình, xã Đak Đoa).
Năm 2021, ông trồng thử 1 ha đương quy và 3 sào hoa kim ngân xen trong vườn cà phê. Chi phí đầu tư khoảng 20 triệu đồng/ha; cây sinh trưởng tốt, năng suất đương quy đạt khoảng 20 tấn/ha.
Tuy nhiên, khâu tiêu thụ không thuận lợi. Ông Trình từng ký hợp đồng với 1 doanh nghiệp dược ở một tỉnh khu vực phía Bắc. Doanh nghiệp này dự kiến xây dựng cơ sở sơ chế tại Gia Lai nhưng kế hoạch không thành hiện thực. Trong khi đó, đương quy và hoa kim ngân cần được sơ chế kịp thời sau thu hoạch để bảo đảm chất lượng khi vận chuyển đi xa.
Không có cơ sở sơ chế tại chỗ, ông phải bán lẻ một phần sản phẩm, hiệu quả không như kỳ vọng. “Với cây đương quy và hoa kim ngân, nếu có đơn vị hợp đồng bao tiêu thì tôi vẫn sẵn sàng làm” - ông Trình chia sẻ.
Tại xã Phú Thiện, HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Đức Thành Đạt đang tìm cách nâng giá trị dược liệu thông qua chế biến. HTX hiện có hơn 10 ha hoa hòe, 3 ha cà gai leo; sản phẩm trà hoa hòe đạt OCOP 3 sao.
Theo bà Bùi Thị Tuyết Nhung - Giám đốc HTX, để mở rộng sản xuất cần thêm vốn, hệ thống tưới, hỗ trợ kỹ thuật và máy móc chế biến. Dù đã có doanh nghiệp tìm đến thu mua, năng lực đầu tư hạn chế khiến HTX chưa thể mở rộng vùng nguyên liệu như mong muốn.
Câu chuyện tại xã Sơn Lang cho thấy rõ hơn rủi ro khi chuỗi sản xuất, tiêu thụ bị gián đoạn. Cuối năm 2014, ông Phạm Văn Hậu thuê khoảng 1,7 ha đất trồng thử đương quy. Đến năm 2017, ông thành lập HTX Nông nghiệp dược liệu Quang Vinh và từng bước mở rộng diện tích.
Có thời điểm, vùng trồng vượt 20 ha, gồm đương quy, hồng đẳng sâm, sâm bố chính xen dưới vườn cây ăn quả. HTX còn phát triển các sản phẩm từ đương quy như rượu ngâm, mật ong ngâm dược liệu, dược liệu sấy khô và trà thảo mộc, tiêu thụ tại Gia Lai, Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.
Đang trên đà phát triển, HTX gặp cú sốc từ dịch Covid-19. Nhà máy phải đóng cửa, việc đi lại và hỗ trợ của chuyên gia, đối tác bị gián đoạn; dược liệu đến kỳ thu hoạch không tiêu thụ được.
Cây phải lưu lại trên đồng ruộng, kéo dài thời gian chăm sóc. Sau khoảng 2 năm, cây quá tuổi, giảm chất lượng rồi chết dần, khiến HTX thiệt hại hơn 9 tỷ đồng.
“Phần lớn vốn đầu tư là do tôi và các thành viên Hội đồng quản trị góp. Thành viên HTX chủ yếu góp đất và công lao động nên khi mô hình dừng lại, bà con cũng mất công, mất cơ hội sản xuất trên diện tích đó” - ông Hậu chia sẻ.
Các trường hợp trên cho thấy những điểm nghẽn khác nhau: Cây trồng có năng suất nhưng thiếu điều kiện sơ chế và đầu ra; HTX đã chế biến sản phẩm nhưng hạn chế về vốn, thiết bị; mô hình lớn vẫn có thể đổ vỡ khi đứt gãy chuỗi cung ứng. Vì vậy, phát triển dược liệu không thể chỉ dừng ở vận động người dân trồng cây mới hay hỗ trợ giống, vật tư mà phải tính đến thị trường ngay từ đầu.
Trao đổi về thực trạng này, ông Nguyễn Văn Hoan, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết, sản xuất dược liệu trên đất nông nghiệp còn nhỏ lẻ, phân tán; liên kết giữa sản xuất, thu mua, sơ chế, chế biến và tiêu thụ hạn chế.
Quy trình sản xuất và ứng dụng KHCN chưa đồng đều, ảnh hưởng đến chất lượng, khả năng đáp ứng yêu cầu thị trường. Các vùng nguyên liệu gắn với doanh nghiệp và đầu ra ổn định cũng chưa hình thành rõ nét.
Để dược liệu trở thành ngành hàng có giá trị, Gia Lai cần lựa chọn loài cây phù hợp với điều kiện sinh thái, tổ chức vùng trồng theo nhu cầu nguyên liệu thực tế, tập huấn, hỗ trợ kỹ thuật cho người trồng, đồng thời nâng cao năng lực sản xuất của HTX, doanh nghiệp.
Quan trọng hơn, chất lượng, sơ chế, chế biến và thị trường phải được kết nối thành chuỗi, giúp người trồng có cơ sở tính toán hiệu quả và yên tâm duy trì sản xuất lâu dài.
------------------------
Kỳ 2: Nối chuỗi để nâng giá trị
