Xứ Quảng Nam xưa: Cư dân Chăm trên đất Quảng Nam xưa

Vào thời kỳ Tần - Hán, cũng như các bộ của quốc gia Âu - Lạc ở phía bắc (nay là Bắc bộ và Bắc Trung bộ), vùng đất phía nam đèo Ngang đã lệ thuộc sự cai trị của phong kiến Trung Hoa, ít ra là trên danh nghĩa.

Thư tịch cổ Trung Quốc và những khám phá gần đây cho biết vào thời kỳ An Dương Vương làm vua nước Âu Lạc thì ở Trung Hoa, Tần Thủy Hoàng đã thiết lập đế chế Tần. Năm 214 trước CN, Tần Thủy Hoàng đưa quân đánh chiếm vùng đất của các tộc Bách Việt (gồm hầu hết miền Giang Nam và Lĩnh Nam Trung Quốc), lập ra các quận Nam Hải (Quảng Ðông, Trung Quốc), Quế Lâm (Quảng Tây, Trung Quốc) và Tượng Quận (Bắc Việt và Bắc Trung Việt, thuộc địa bàn nước Văn Lang - Âu Lạc). Vùng đất phía nam từ đèo Ngang (Hoành Sơn) vào đến Quảng Nam, Quảng Ngãi ngày nay trên danh nghĩa đã trở thành một bộ phận của Tượng Quận thuộc đế chế Tần; nhưng cũng như Tượng Quận, nhà Tần chưa thiết lập được bộ máy cai trị và cũng chưa hề đưa quân đến vùng đất này.

 

Tượng thần Shiva (Bảo vật quốc gia) tìm thấy ở Phú Hưng, Tam Kỳ (Quảng Nam), niên đại TK IX - X
Tượng thần Shiva (Bảo vật quốc gia) tìm thấy ở Phú Hưng, Tam Kỳ (Quảng Nam), niên đại TK IX - X


Nhà Tần suy yếu, Triệu Ðà - một viên quan úy quận Nam Hải, đem quân lấy nước Âu Lạc, lập ra nước Nam Việt (206 trước CN). Năm 111 trước CN, nhà Hán sai Lộ Bác Ðức sang đánh Triệu Ðà, lấy nước Nam Việt rồi cải là Giao Chỉ bộ và chia làm 9 quận (Nam Hải, Thương Ngô, Uất Lâm, Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam, Chu Nhai, Ðạm Nhĩ), trong đó Giao Chỉ và Cửu Chân là vùng đất từ Bắc Việt đến Hoành Sơn; Nhật Nam là vùng đất từ Hoành Sơn đến núi Ðại Lãnh.

Năm 192, một thủ lĩnh vùng Tượng Lâm tên là Khu Liên (Kiu Liên), nhân lúc nhà Hán suy yếu đã nổi dậy giết quan huyện lệnh, lập ra vương quốc Lâm Ấp. Năm 347 (Vĩnh Hòa thứ 3 đời Tấn Mục Ðế - Trung Quốc), vua Lâm Ấp là Phạm Văn tiến quân chiếm quận Nhật Nam, lấy Hoành Sơn làm ranh giới phía bắc của Lâm Ấp. Như vậy, biên cương Lâm Ấp lúc này đã trải dài từ phía nam Hoành Sơn đến vịnh Cam Ranh ngày nay.

Bên cạnh các nguồn sử liệu cổ Trung Hoa và sử liệu thời phong kiến VN, khoảng từ đầu thế kỷ XX, nhiều công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu, sử gia phương Tây và tiếp theo đó là các công trình của các nhà nghiên cứu VN về vùng đất Nam Á - Ðông Nam Á đã soi rọi phần nào một số vấn đề về các biến động xã hội, chế độ chính trị, cư dân Ðông Nam Á trong khoảng thời gian từ thế kỷ thứ I trước CN đến thế kỷ thứ X, trong đó có vùng đất nay là TP.Đà Nẵng và các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định.

Theo các nhà sử học Kern (Ðức), Cabaton (Pháp), Holl (Anh), vào khoảng thế kỷ II trước CN, người Hindu từ khu vực phía tây thiên di đến vùng hạ lưu sông Mê Kông, tập hợp một số bộ lạc sống rải rác trong vùng, thành lập vương quốc Phù Nam, trung tâm đô thị ở Óc Eo (nay thuộc tỉnh An Giang) với vị vua đầu tiên là Kaudinya. Từ thế kỷ thứ I đến thế kỷ thứ V, vương quốc Phù Nam trở thành một quốc gia hùng mạnh, biên cương trải dài từ Biển Ðông đến tận vịnh Bengal (Ấn Ðộ).

Trước đó, ở vùng ven biển Ðông Nam Á, cư dân nói tiếng Malayô - Pôlynêxia xuất phát từ ven biển Quảng Ðông (Trung Quốc), tràn xuống vùng ven biển phía nam, một bộ phận ở lại trở thành tổ tiên của người Chăm, một bộ phận tiếp tục thiên di lên vùng núi Trường Sơn, chinh phục và hòa huyết với cư dân bản địa tại cao nguyên Ðắk Lắk, cao nguyên Pleiku và trở thành tổ tiên của các tộc người Ê-Đê, Gia-Rai ngày nay.


 

 Phù điêu Hamsa tìm thấy ở Chánh Lộ (Quảng Ngãi), niên đại TK X - đầu TK XI. Ảnh: L.H.K
Phù điêu Hamsa tìm thấy ở Chánh Lộ (Quảng Ngãi), niên đại TK X - đầu TK XI. Ảnh: L.H.K



Sau khi người Hindu thiết lập vương quốc phía nam, họ tiếp tục chuyển về phía đông dọc theo các sườn đồi, tràn xuống vùng đất của người Chăm, áp đặt nền văn minh Hindu trên vùng đất này, đẩy một bộ phận cư dân Malayô - Pôlinêxia chuyển đến vùng Trường Sơn. Khu Liên, thủ lĩnh đã thiết lập vương quốc Lâm Ấp có thể là một người Chăm gốc Hindu.

Chịu ảnh hưởng nền văn minh Hindu, vương quốc Chăm là một liên minh bao gồm nhiều tiểu quốc (Mantala) với nhiều sắc tộc khác nhau (Polyethnic) do một tiểu vương cai quản. Mỗi tiểu quốc có kinh đô riêng, với tổ chức kinh tế, chính trị, quân sự độc lập. Những tiểu quốc nhỏ yếu thần phục tiểu quốc lớn mạnh và vị vua hùng mạnh nhất vương quốc được gọi là Rojàdhiràja (vua của các vua). Trên địa bàn vương quốc Chăm có ít nhất 5 tiểu quốc đã từng tồn tại, đó là: Indrapura (nay là vùng đất từ Quảng Bình đến Thừa Thiên-Huế), Amaravati (nay là Quảng Nam, Ðà Nẵng, Quảng Ngãi), Vijaya (Bình Ðịnh, Phú Yên), Kauthara (Khánh Hòa), Panduranga (Ninh Thuận, Bình Thuận). Vùng đất Quảng Nam, Quảng Ngãi ngày nay thời vương quốc Chăm có tên gọi theo âm Hán Việt là Chiêm Lũy động và Cổ Lũy động, thuộc châu Amaravati; theo truyền thuyết nằm dưới sự cai quản của dòng tộc Cau (Kramuk Varish).

Cũng như nhiều quốc gia cổ vùng Ðông Nam Á, tín ngưỡng cổ truyền của người Chăm theo thuyết vũ trụ lưỡng nghi: âm/dương; mẹ/cha; nước/đất; biển/núi... đồng thời dung hòa với những tôn giáo, tín ngưỡng du nhập từ Ấn Ðộ như Hindu giáo, Phật giáo để trở thành tín ngưỡng của người Chăm. Trong khoảng 15 thế kỷ tồn tại của vương quốc Chăm, người Chăm đã xây dựng một quốc gia phát triển và nền văn hóa độc đáo mà dấu vết còn để lại đến ngày nay là những tháp Chăm, những tòa thành cổ, những di tích cảng thị mà tiêu biểu là thánh địa Mỹ Sơn, Phật viện Đồng Dương (Quảng Nam), thành cổ Châu Sa, phế tích tháp Chánh Lộ (Quảng Ngãi), hệ thống 7 tháp Chăm ở Bình Định...

Cùng với di sản vật thể, người Chăm còn để lại nhiều di sản văn hóa phi vật thể mà đến nay đã hòa nhập vào di sản văn hóa phi vật thể của người Việt vùng ven biển miền Trung, trong đó có Quảng Nam, Quảng Ngãi, tạo thành những sắc thái riêng độc đáo trong vườn hoa văn hóa các dân tộc VN.

(còn tiếp)

Theo Lê Hồng Khánh (TNO)

Xứ Quảng Nam xưa: Cư dân Chăm trên đất Quảng Nam xưa ảnh 3
 

Có thể bạn quan tâm

Cúng ông Công, ông Táo: Nét đẹp văn hóa của người Việt

Cúng ông Công, ông Táo: Nét đẹp văn hóa của người Việt

(GLO)- Trong tín ngưỡng đa thần của người Việt, thần còn gắn liền với nơi ăn, nơi ở của con người, có ông Công, ông Táo trông coi mọi việc trong nhà, nơi gian bếp. Hàng năm, đến ngày 23 tháng Chạp, 2 vị thần này cưỡi cá chép về trời, trình báo Ngọc Hoàng mọi sinh hoạt của gia đình gia chủ. Qua đó, Ngọc Hoàng ban thưởng, xử phạt tùy theo mức độ hành vi đến con người nơi trần gian.
Đổi mới quảng bá di sản văn hóa

Đổi mới quảng bá di sản văn hóa

(GLO)- Công tác tuyên truyền, quảng bá các di sản, di tích lịch sử-văn hóa được xác định là nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng. Hoạt động này được triển khai dưới nhiều hình thức, trong đó, chú trọng đưa di sản văn hóa đến gần với công chúng.
Báu vật khởi dựng vương triều Lê

Báu vật khởi dựng vương triều Lê

Hệ thống thành bậc Điện Kính Thiên (thường gọi là thành bậc rồng Điện Kính Thiên) đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia tại quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31.12.2020. Đây là một tuyệt tác, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc dân tộc.
Lễ cưới của người Jrai: Tôn vinh giá trị gia đình

Lễ cưới của người Jrai: Tôn vinh giá trị gia đình

(GLO)- Giá trị gia đình, tình nghĩa vợ chồng, trách nhiệm cá nhân và cộng đồng được đề cao trong lễ cưới truyền thống của người Jrai. Giá trị độc đáo ấy được người dân làng Kép (phường Đống Đa, TP. Pleiku) tái hiện trong sự kiện văn hóa du lịch mới đây, góp thêm một góc nhìn thú vị về đời sống tinh thần của người Jrai trong chiều dài lịch sử.
Độc đáo lễ cấp sắc 12 đèn của người Dao Đỏ, phải trải qua mới trưởng thành

Độc đáo lễ cấp sắc 12 đèn của người Dao Đỏ, phải trải qua mới trưởng thành

Trong cộng đồng người Dao Đỏ (một nhánh của dân tộc Dao) ở miền núi phía bắc bao đời nay vẫn gìn giữ một nghi thức độc đáo: lễ cấp sắc. Đây là nghi lễ quan trọng bậc nhất mà bất cứ người đàn ông Dao Đỏ nào cũng phải làm một lần trong đời trải qua để được công nhận đã trưởng thành.
Hội thi làm bánh, mứt truyền thống: Tết sum vầy, xuân gắn kết

Hội thi làm bánh, mứt truyền thống: Tết sum vầy, xuân gắn kết

(GLO)- Ngày 4 và 5-1, Liên đoàn Lao động (LĐLĐ) tỉnh tổ chức hội thi “Công nhân, viên chức, lao động tỉnh Gia Lai với bánh, mứt truyền thống“ Xuân Quý Mão 2023. Hội thi nhằm góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc qua các sản phẩm bánh, mứt truyền thống, đồng thời củng cố tình đoàn kết, tinh thần “tương thân tương ái“ trong đoàn viên, người lao động.
Phát hiện thêm nhiều di tích khảo cổ học tiền sử

Phát hiện thêm nhiều di tích khảo cổ học tiền sử

(GLO)- Sau khi di tích Biển Hồ được khai quật khảo cổ (năm 1993), nhiều cuộc khai quật đã được tiến hành tại một số di tích trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Việc tiếp tục triển khai công tác điều tra khảo cổ học là rất cần thiết nhằm xác định đầy đủ các di tích, lập bản đồ khảo cổ học, tạo dựng cơ sở dữ liệu để làm căn cứ cho công tác quản lý, bảo tồn và nghiên cứu.
Chiếc xà gạc trong đời sống của người Jrai

Chiếc xà gạc trong đời sống của người Jrai

(GLO)- Xà gạc (chà gạc, con dao phát) là vật dụng quen thuộc trong cuộc sống của cộng đồng các dân tộc thiểu số vùng Trường Sơn-Tây Nguyên nói chung, người Jrai nói riêng. Nó gắn liền với cuộc đời của người đàn ông từ khi sinh ra đến khi về với thế giới atâu.
Ngôi đình giữa đồng vắng

Ngôi đình giữa đồng vắng

(GLO)- Đình Cửu Đạo (thôn 1, xã Xuân An, thị xã An Khê) tọa lạc giữa cánh đồng rộng mênh mông, là chứng tích còn lại của một ngôi làng ra đời từ trăm năm trước. Đây cũng là nơi tập trung tất cả thông tin, tài liệu về lịch sử và văn hóa của thôn Cửu Đạo xưa.
Cần quan tâm đăng ký di vật, cổ vật

Cần quan tâm đăng ký di vật, cổ vật

(GLO)- Bảo tàng tỉnh Gia Lai đang lưu giữ và trưng bày gần 10.654 hiện vật phục vụ nhu cầu tham quan, nghiên cứu của người dân. Thời gian qua, công tác đăng ký, công nhận cổ vật, bảo vật quốc gia trên địa bàn tỉnh bước đầu đạt được những kết quả ghi nhận, song vẫn chưa tương xứng với tiềm lực vốn có của nó.
Văn hóa là nền tảng xây dựng gia đình hạnh phúc

Văn hóa là nền tảng xây dựng gia đình hạnh phúc

(GLO)- Năm 2022, công tác gia đình và phòng-chống bạo lực gia đình (BLGĐ) được Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai phối hợp với các ngành liên quan triển khai và đạt được nhiều kết quả ấn tượng, góp phần hoàn thành mục tiêu xây dựng gia đình văn hóa, no ấm, bình đẳng, tiến bộ và hạnh phúc.