Thông thường, khi phát hiện tài sản có liên quan đến hành vi tham nhũng, rửa tiền hoặc phạm tội về kinh tế, cơ quan chức năng sẽ tiến hành điều tra, truy tố, xét xử để xử lý người phạm tội và thu hồi tài sản theo quy định.
Tuy nhiên, có những trường hợp người bị nghi thực hiện hành vi phạm tội đã chết, bỏ trốn hoặc không thể tiếp tục bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Khi đó, dù có căn cứ cho thấy tài sản liên quan đến hành vi phạm tội, việc thu hồi vẫn có thể gặp khó khăn.
Cơ chế thu hồi tài sản không qua kết tội được nghiên cứu nhằm giải quyết những trường hợp như vậy. Thay vì phải chờ kết án một người, cơ quan có thẩm quyền có thể đề nghị xử lý tài sản theo một thủ tục pháp lý riêng nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định.
Mục tiêu là ngăn chặn tình trạng tài sản có nguồn gốc bất hợp pháp được cất giấu, chuyển nhượng hoặc tẩu tán để tránh bị thu hồi.
Theo nội dung được thảo luận tại Ủy ban Thường vụ Quốc hội vào tháng 9-2026, dự thảo nghị quyết đề xuất thí điểm cơ chế này trong 2 năm, dự kiến từ ngày 1-3-2027, tập trung vào một số nhóm tội phạm như tham nhũng, rửa tiền và tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế.
Cần phân biệt hai vấn đề: một người có bị nghi thực hiện hành vi phạm tội hay không và tài sản cụ thể có liên quan đến hành vi phạm tội hay không.
Chẳng hạn, một người có tài sản giá trị lớn hoặc có người thân đang bị điều tra không có nghĩa tài sản của họ đương nhiên là bất hợp pháp. Việc thu hồi phải dựa trên căn cứ pháp lý và chứng cứ liên quan đến tài sản, đồng thời tuân thủ đúng trình tự giải quyết.
Cơ chế này cũng không đồng nghĩa cơ quan chức năng có thể tùy ý lấy tài sản của người dân. Quyền sở hữu hợp pháp vẫn phải được bảo vệ; người có tài sản bị xem xét xử lý cần có cơ hội thực hiện quyền và bảo vệ lợi ích hợp pháp theo quy định.
