1. Gần 30 năm qua, ông Nguyễn Văn Lực (46 tuổi, ở thôn Trà Quang, xã Phù Mỹ) miệt mài tìm kiếm, sưu tầm những kỷ vật gắn liền với hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Với ông, mỗi món đồ không chỉ là hiện vật, mà còn là “chứng nhân” lưu giữ ký ức về các thế hệ chiến sĩ cách mạng năm xưa.
Niềm đam mê ấy nhen nhóm từ khi ông còn nhỏ. Sinh ra trong thời bình, không trực tiếp trải qua chiến tranh, nhưng qua những câu chuyện của ông bà về một thời bom đạn, hy sinh, ông Lực dần bị cuốn hút bởi những vật dụng giản dị mà các chiến sĩ từng sử dụng.
Ông Lực chia sẻ: “Tôi đặc biệt ấn tượng với những món đồ gắn liền với đời sống sinh hoạt của bộ đội trong chiến tranh. Từ đó, tôi bắt đầu tìm kiếm, lưu giữ như một cách để hiểu và trân trọng hơn truyền thống lịch sử của dân tộc”.
Từ niềm yêu thích ban đầu, dần trở thành đam mê suốt nhiều năm, ông không ngừng săn tìm kỷ vật. Hễ nghe ở đâu có người còn giữ những món đồ thời kháng chiến, ông đều tìm đến, kiên trì thuyết phục để được sở hữu.
Những ngày đầu, hành trình ấy không hề dễ dàng khi nhiều người còn e dè, chưa hiểu rõ mục đích của ông. Có những kỷ vật, dù đơn sơ nhưng chứa đựng ký ức sâu sắc nên chủ nhân không dễ dàng trao lại. Tuy vậy, trước sự chân thành và niềm đam mê bền bỉ của ông Lực, khi hiểu rõ mục đích lưu giữ, bảo tồn giá trị lịch sử, nhiều người đã đồng ý trao lại kỷ vật.
Đến nay, bộ sưu tập của ông có hàng trăm hiện vật, trong đó có những chiếc bi đông từ thời kháng chiến chống Pháp; cà mèn dùng trong kháng chiến chống Mỹ; hay những chiếc ca làm từ xác máy bay. Ngoài ra còn có nhiều hiện vật khác gắn với thời kỳ lịch sử hào hùng như: Nỏ của đồng bào dân tộc thiểu số từng dùng trong kháng chiến; xẻng đào giao thông hào; đèn bão, đèn pin gắn ngực phục vụ hành quân ban đêm; máy bộ đàm, dao găm, lưỡi lê, vỏ đạn pháo…
Tất cả được ông Lực sắp xếp, bảo quản cẩn thận tại một góc quán cà phê của gia đình. Không gian này dần trở thành nơi gặp gỡ của những người yêu lịch sử. Mỗi kỷ vật đều được ông ghi chép “lý lịch” rõ ràng, sẵn sàng giới thiệu cho khách tham quan. Không chỉ thỏa niềm đam mê cá nhân, bộ sưu tập của ông còn góp phần lan tỏa giá trị lịch sử, khơi dậy lòng yêu nước, đặc biệt đối với thế hệ trẻ hôm nay.
“Để hiểu đúng về từng hiện vật, tôi phải tìm đọc nhiều tài liệu lịch sử và học hỏi từ những người cùng đam mê. Với tôi, mỗi kỷ vật là một câu chuyện, góp phần nhắc nhớ về những năm tháng gian khổ nhưng rất đỗi hào hùng của dân tộc” - ông Lực tâm sự.
2. Từ năm 2019, anh Hoàng Bảo Tin (SN 2000, xã Chư Sê), trong một lần bắt gặp những hiện vật thời kháng chiến bị lẫn trong sắt vụn, đã xin lại. Từ đó, anh bắt đầu tìm kiếm, mua thêm và nghĩ cách phục hồi những chiếc xe đạp thồ, ống nhòm, cà mèn… Đến nay, anh đã sưu tầm hơn 50 hiện vật mang đậm dấu ấn thời gian.
Trong căn phòng tại nhà, anh Tin trưng bày trang trọng chiếc xe đạp thồ hoen gỉ, có nguồn gốc từ thời kháng chiến chống Pháp, được anh cố gắng gìn giữ trong khả năng của mình.
Anh Tin chia sẻ: “Ban đầu tôi chỉ nghĩ đó là những món đồ cũ bị bỏ quên. Nhưng càng tìm hiểu, tôi càng thấy mỗi hiện vật đều lưu lại dấu vết của một thời kháng chiến hào hùng. Chiếc xe đạp thồ tôi xin lại từ một hộ dân ở TP Huế, đã cất trong kho hơn 20 năm; tôi mất nhiều tháng mới phục hồi được một số chi tiết…”.
Không dừng lại ở việc lưu giữ cho riêng mình, anh Tin còn mong muốn xây dựng một không gian trưng bày nhỏ, nơi các bạn trẻ có thể đến tham quan miễn phí, tìm hiểu những câu chuyện ẩn sau mỗi kỷ vật. Với anh, đó là cách để những ký ức kháng chiến bước ra khỏi sách vở, trở nên gần gũi, sống động hơn trong đời sống hôm nay.
Bạn trẻ Nguyễn Tô Quang Sỹ (SN 2010, xã Ia Grai) lại tìm về quá khứ từ niềm yêu thích đồ cũ và ký ức gia đình. Đầu năm 2023, trong lúc dọn dẹp nhà cửa, Sỹ phát hiện một đôi dép cao su được gia đình lưu giữ nhiều năm. Qua thời gian, đôi dép lấm tấm vết nứt, phần đế mòn vẹt, có chỗ lộ rõ dấu cắt ghép thủ công từ lốp xe cũ…
Theo lời kể của gia đình, đây là đôi dép cao su (dép lốp) được ông nội Sỹ giữ lại từ thời tham gia kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Từ khoảnh khắc cầm trên tay đôi dép bạc màu ấy, Sỹ bắt đầu cảm nhận quá khứ ở một khoảng cách rất gần. Em rửa sạch, chà từng lớp bùn đất bám lâu ngày, rồi cố gắng chỉnh lại hình dáng ban đầu.
Sỹ kể: “Từ nhỏ em đã thích những món đồ cũ vì nghĩ rằng mỗi vật đều có câu chuyện riêng. Khi làm sạch đôi dép của ông nội, em thấy lịch sử không còn xa như trong sách vở nữa, mà ở ngay trước mắt mình. Những vết nứt, mòn của đôi dép giúp em hình dung bước chân người lính năm xưa hành quân qua những cung đường rừng. Thế hệ ông bà đã sống và chiến đấu trong muôn vàn gian khổ, hiểm nguy nhưng rất hào hùng”.
Từ trải nghiệm ấy, Sỹ tiếp tục tìm kiếm, sưu tầm thêm ba lô người lính, mũ cối, máy đánh chữ cũ cùng một số vật dụng sinh hoạt như bi đông, đèn dầu, hộp đựng đồ cá nhân của bộ đội. Có món được tìm qua người quen, có món được mua lại từ các điểm bán đồ cũ ở TP Hồ Chí Minh, Hà Nội. Đến nay, Sỹ đã có một tủ trưng bày nhỏ tại nhà, nơi lưu giữ một “góc hồi ức” về thời kháng chiến mà thế hệ trẻ thường chỉ hình dung qua sách vở.
Biết được việc làm ý nghĩa này, ông Nguyễn Đức Điển (CCB ở xã Biển Hồ) chia sẻ: “Mỗi hiện vật thời kháng chiến đều mang theo một câu chuyện về những năm tháng chiến đấu, gian khổ và hy sinh. Nay thấy thế hệ trẻ quan tâm tìm hiểu, gìn giữ và kể lại theo cách của mình, tôi rất xúc động. Điều quý không chỉ là lưu giữ được bao nhiêu hiện vật, mà qua đó các cháu hiểu rằng hòa bình, phát triển hôm nay không phải tự nhiên mà có…”.
