Tôi quê ở Bình Định nhưng thực ra chỉ sống ở quê hơn 10 năm. Chiến tranh loạn lạc, nhiều gia đình ly tán, gia đình tôi ở nông thôn nên cũng không ngoại lệ.
Rời quê lên Gia Lai sinh sống từ nhỏ, tôi coi Gia Lai là quê hương thứ hai của mình. Lớn lên, tôi được giác ngộ cách mạng và cũng từ An Khê - nơi tôi ở bấy giờ - lên đường theo cách mạng, từng bước trưởng thành thuở ấy đến nay.
Chính Gia Lai là quê hương thứ hai của tôi, cho nên trên địa bàn Gia Lai (cũ) với tôi nhiều địa danh, địa chỉ văn hóa lịch sử... tôi khá am tường. Còn Bình Định (cũ) nơi tôi được sinh ra nhưng sự hiểu biết về nơi này còn khá khiêm tốn.
Lần đi theo Đoàn hội viên Ban Liên lạc những người tham gia hoạt động cách mạng trong các thời kỳ kháng chiến tỉnh Gia Lai, tôi thu nhận thêm được nhiều điều bổ ích, bổ sung cho mình những kiến thức mới của bao sự kiện văn hóa - lịch sử cũ.
Đặc biệt, chúng tôi lần đầu được về dâng hoa, dâng hương ở Đền thờ cụ Nguyễn Sinh Sắc (Di tích lịch sử Huyện đường Bình Khê, xã Bình Khê), với sự nhiệt tình hướng dẫn và thuyết minh cặn kẽ của nam hướng dẫn viên trẻ.
Theo hướng dẫn viên, cả nước có 4 địa phương gồm: Nghệ An, Huế, Bình Định (cũ) và Đồng Tháp liên quan đến cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc; được xây dựng nhà lưu niệm và lưu giữ những hình ảnh, hiện vật, tài liệu, không gian văn hóa - lịch sử gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của ông.
Khu di tích cụ Nguyễn Sinh Sắc ở Cao Lãnh thì đã 2 lần tôi đến viếng thăm khi có dịp về Đồng Tháp, còn ở Bình Khê thì đây là lần đầu tiên. Khu tưởng niệm là một quần thể kiến trúc được xây dựng trên mặt bằng hơn 2,6 ha, tổng vốn đầu tư gần 73 tỷ đồng.
Trung tâm khu tưởng niệm là đền thờ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc. Trước mặt và hai bên đền là nhà lưu niệm, nhà Huyện đường Bình Khê - nơi sinh thời cụ Phó bảng ở và làm việc. Ngôi nhà này được phục dựng theo kiến trúc nhà ở Bình Định trong những năm đầu thế kỷ XX. Tiếp đó là nhà bia di tích, nhà đón tiếp khách, nhà vọng cảnh, cột cờ, hồ sen.
Tháng 5-1909, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc được triều đình Huế phái sung vào Ban chấm thi Hương tại trường thi Bình Định. Sau đó, cụ được bổ nhiệm làm Tri huyện Bình Khê vào tháng 7-1909.
Hai người con là Nguyễn Tất Đạt và Nguyễn Tất Thành (Bác Hồ) theo cha vào Bình Định. Nguyễn Tất Đạt ở với cha tại Huyện đường Bình Khê, Nguyễn Tất Thành được gửi ở nhà thầy giáo Phạm Ngọc Thọ tại Quy Nhơn để học tiếng Pháp.
Khi giữ chức Tri huyện Bình Khê, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc đứng về phía nhân dân, tìm cách bênh vực người nghèo, giúp đỡ người yêu nước, xử lý nghiêm khắc bọn cường hào ức hiếp dân lành.
Tháng 1-1910, cụ bị vu tội “lạm quyền” dẫn đến cái chết của 1 điền chủ và bị triều đình Huế triệu về kinh cách chức. Người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành theo lời cha dặn, không theo cha về Huế mà tiếp tục dấn thân đi tìm đường cứu nước, cứu dân. Sau đó, cụ Nguyễn Sinh Sắc rời Huế vào Nam Bộ sống bằng nghề bốc thuốc và dạy học. Cụ qua đời tại tỉnh Đồng Tháp vào tháng 11-1929.
Theo Ban Quản lý Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc ở Cao Lãnh, sau khi đất nước thống nhất, ngày 22-8-1975, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân ở đây đã tiến hành xây dựng khu di tích Nguyễn Sinh Sắc và khánh thành vào ngày 13-2-1977.
Quần thể khu di tích này gồm: mộ và vòm mộ, đài sen, nhà trưng bày hình ảnh và hiện vật về cuộc đời cụ Nguyễn Sinh Sắc; phòng trưng bày hình ảnh về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trong quá trình xây dựng, tất cả đều tâm niệm là sự “đền ơn đáp nghĩa” đối với vị thân sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu. Suốt 18 tháng thi công, lúc nào cũng có 600-700 người dân, giáo viên, học sinh, sinh viên, bộ đội và cả những cụ già ngoài 70 tuổi đến xin góp công xây dựng khu mộ cụ Nguyễn Sinh Sắc.
Còn ở Bình Khê, theo chúng tôi được biết, là nơi lưu niệm về cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc và phản ánh một sự kiện quan trọng: Bước đầu hình thành nhân sinh quan và thế giới quan của người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành trên bước đường tìm đường cứu nước, giải phóng dân tộc.
Việc quy hoạch xây dựng, tôn tạo và phát huy giá trị lịch sử khu tưởng niệm cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc tại di tích Huyện đường Bình Khê có ý nghĩa to lớn đối với thế hệ hôm nay và mai sau về tấm gương cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc - một nhà nho yêu nước, tận tụy vì dân và về Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, người một đời đấu tranh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất non sông.
Ngày nay, 2 tỉnh Bình Định và Gia Lai đã hợp nhất. Thiết nghĩ, các ngành chức năng của địa phương cũng cần có sự định hướng cho các ngành dịch vụ, văn hóa, du lịch tăng cường quảng bá rộng rãi về khu tưởng niệm này nhằm thu hút khách du lịch, trong đó có người dân ở khu vực phía Tây tỉnh.
Và nhân dịp kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, chúng tôi cũng cảm thấy vô cùng tự hào và xúc động khi chứng kiến nhiều đoàn khách ở các địa phương cùng về đây thăm viếng, dâng hoa, dâng hương để tưởng nhớ công lao trời biển của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc và Bác Hồ đối với Tổ quốc, với nhân dân.
