Trải qua bao biến thiên, vùng đất ấy vừa là không gian sinh kế hôm nay, vừa là nơi ký ức lịch sử tiếp tục được gìn giữ và nối dài.
Di tích Vườn Mít - Cánh đồng Cô Hầu thuộc quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Tây Sơn Thượng đạo. Theo truyền tụng dân gian, nơi đây gắn với hình ảnh Ya Đố cùng đồng bào Bahnar khai khẩn ruộng đồng, trồng lúa, góp phần nuôi nghĩa quân Tây Sơn trong buổi đầu gian khó.
Vùng đất trầm tích và nhịp sống mới
Con đường dẫn vào khu di tích Vườn Mít - Cánh đồng Cô Hầu hôm nay đã rộng rãi, thuận tiện hơn trước. Hai bên đường là những rẫy nương xanh mướt.
Từ sáng sớm, người dân xã Kông Bơ La đã có mặt trên nương rẫy để chăm sóc cây trồng. Trong khuôn viên di tích, cánh đồng Cô Hầu hiện lên với những ruộng lúa đang thì con gái.
Bao quanh là rẫy cà phê, mía và vườn mít xen kẽ. Tiếng máy bơm nước chống hạn, tiếng cuốc xẻng và những câu chuyện rôm rả tạo nên nhịp sống bình yên.
Giữa khung cảnh ấy, thật khó hình dung rằng vào cuối thế kỷ XVIII, nơi đây từng là vùng đất tích trữ lương thực nuôi nghĩa quân Tây Sơn trong buổi đầu dựng nghiệp. Lịch sử xa xăm và hiện tại như đang đan cài, nối tiếp nhau bằng chính bàn tay lao động của con người.
Đang tưới nước cho vườn cà phê, anh Đinh Văn Hmun (làng Kuao) chia sẻ: “Gia đình tôi có 4 sào cà phê và 1 sào lúa nằm trong khu di tích. Nhờ Nhà nước đầu tư hạ tầng, sản xuất thuận lợi hơn nhiều. Vườn cà phê mỗi năm cho thu nhập khoảng 150 triệu đồng còn gạo thì đủ dùng quanh năm”.
Anh Hmun cho biết thêm, trước đây, khu vực này là vùng trũng, mưa xuống thường ngập úng, thoát nước chậm nên năng suất cây trồng đạt thấp. Những năm gần đây, địa phương đã san ủi mặt bằng, xây dựng hệ thống mương thoát nước, giúp đồng ruộng khô ráo, cây trồng phát triển tốt hơn.
Không chỉ dừng lại ở cây lúa, người dân mạnh dạn đưa các loại cây có giá trị kinh tế cao như cà phê, mía, cây ăn quả vào sản xuất. Nhờ vậy, thu nhập được nâng lên rõ rệt. “Có hộ mỗi năm thu 300-400 triệu đồng từ mía và cây ăn quả. Cuộc sống khấm khá hơn trước rất nhiều” - anh Hmun nói.
Những rẫy nương nối dài quanh khu di tích là minh chứng cho sức sống mới của vùng đất giàu trầm tích lịch sử. Từ nơi từng nuôi nghĩa quân Tây Sơn trong quá khứ, ngày nay, khu vực này tiếp tục nuôi sống cư dân bằng những mùa vụ no đủ.
Nếu cánh đồng Cô Hầu là biểu tượng của sự sinh sôi thì Vườn Mít lại là nơi lưu giữ ký ức rõ nét nhất. Trong khuôn viên di tích, những cây mít cổ thụ thân xù xì, rễ nổi bám chặt vào đất, cành vươn ngang như cánh tay già nua ôm lấy thời gian.
Chỉ về phía những gốc mít cổ thụ, anh Hmun kể: “Ngày trước, khu này có nhiều cây cổ thụ lắm, nhưng do không được chăm sóc nên bị chết dần. Hiện chỉ còn lại một số cây mít trồng từ xưa.
Sau khi được công nhận di tích, chính quyền đã trồng bổ sung hàng trăm cây mít. Giờ cây đã cho quả, có quả nặng 10-15 kg, ăn rất ngọt và thơm”.
Những quả mít vàng ươm hôm nay như gợi lại một mạch ký ức dài. Lịch sử đôi khi không hiện diện bằng những công trình đồ sộ mà lặng lẽ trong một gốc cây, một thửa ruộng hay câu chuyện kể bên bếp lửa.
Giữ gìn để mở hướng tương lai
Theo UBND xã Kông Bơ La, di tích Vườn Mít - Cánh đồng Cô Hầu có diện tích hơn 20 ha. Nơi đây được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia từ năm 1991. Đến năm 2022, quần thể di tích Tây Sơn thượng đạo, trong đó có Di tích Vườn Mít - Cánh đồng Cô Hầu, được công nhận Di tích quốc gia đặc biệt.
Bà Võ Thị Lời - Phó Chủ tịch UBND xã Kông Bơ La - cho biết: “Đây là di tích có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống. Không chỉ là chứng tích lịch sử, nơi đây còn là không gian giáo dục tinh thần đoàn kết các dân tộc trong dựng nước và giữ nước”.
Tuy nhiên, công tác bảo tồn còn nhiều khó khăn. Hiện nơi đây chỉ còn 9 cây mít cổ thụ, trong đó có 2 cây đường kính trên 1,2 m. Sau cơn bão số 13 năm 2025, một số cây bị gãy cành, ảnh hưởng đến cảnh quan di tích. Thời gian và thiên tai đang từng ngày bào mòn những dấu tích quý giá.
Không gian di tích xen kẽ đất sản xuất nên việc quản lý còn phức tạp. Đã từng xảy ra tình trạng tự mở đường vận chuyển nông sản, xê dịch mốc giới... Trong khi đó, lực lượng bảo vệ tại đây còn mỏng, kinh phí duy tu hạn chế.
Giai đoạn 2018-2021, huyện Kbang (cũ) đã đầu tư hơn 7,4 tỷ đồng để nâng cấp hạ tầng, làm đường vào khu di tích dài hơn 3,2 km, xây nhà bia, sân bê tông, nhà bảo vệ, cắm mốc giới, làm hàng rào và lắp điện năng lượng mặt trời. Tuy nhiên, so với tầm vóc di tích quốc gia đặc biệt thì vẫn cần thêm nguồn lực và chiến lược dài hơi.
Hiện địa phương đang xây dựng kế hoạch bảo tồn gắn với phát huy giá trị di tích, trọng tâm là giữ nguyên hiện trạng, chăm sóc những cây mít cổ thụ, trồng bổ sung cây thay thế, cải tạo cảnh quan và hoàn thiện hệ thống biển chỉ dẫn phục vụ tham quan.
Đồng thời, xã định hướng phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa cộng đồng người Bahnar, theo 3 trục: Văn hóa - lịch sử, sinh thái - cộng đồng và du lịch trải nghiệm.
Đáng chú ý là tuyến liên kết “Dấu ấn Tây Sơn trong lịch sử dân tộc” kết nối di tích Vườn Mít - Cánh đồng Cô Hầu với cụm di tích An Khê và hệ thống di tích Tây Sơn hạ đạo hình thành không gian trải nghiệm liền mạch về phong trào Tây Sơn.
Cùng với đó là mô hình du lịch cộng đồng, đưa du khách đến gần đời sống người Bahnar: Nghe cồng chiêng, thưởng thức ẩm thực truyền thống, trải nghiệm cấy lúa…
Chiều xuống, ánh nắng nhạt dần trên cánh đồng. Người dân trở về sau một ngày lao động, trong gùi là vài quả mít xanh cho bữa tối. Trên những tán cây non, quả vẫn lớn dần theo từng mùa gió.
Giữa nhịp sống hôm nay, di tích Vườn Mít - Cánh đồng Cô Hầu vẫn lặng lẽ giữ lại những dấu tích của một thời. Trong sự đổi thay từng ngày, ký ức cũ không mất đi mà tiếp tục neo mình trên đất, bền bỉ nối dài đến hiện tại.
