Áp lực duy trì chứng nhận
Cuối năm 2025, toàn tỉnh có 981 sản phẩm OCOP còn hiệu lực của 507 chủ thể. Đến hết tháng 9-2026, con số này còn 846 sản phẩm của 441 chủ thể. Như vậy, sau 9 tháng, số sản phẩm giảm 135, số chủ thể giảm 66 và dự kiến còn tiếp tục giảm trong thời gian tới.
Số lượng sản phẩm và chủ thể OCOP đều giảm nhưng cần phân biệt giữa sản phẩm hết hiệu lực công nhận với sản phẩm ngừng sản xuất hoặc không bảo đảm chất lượng. Thực tế, một số cơ sở vẫn sản xuất, tiêu thụ sản phẩm nhưng chưa hoàn tất đánh giá lại nên sản phẩm không còn trong danh sách OCOP còn hiệu lực.
Điều này thể hiện khá rõ tại xã Tây Sơn. Từng có 23 sản phẩm được công nhận OCOP, đến nay, xã chỉ còn 7 sản phẩm còn hiệu lực. Khoảng cách này cho thấy việc duy trì chứng nhận sau công nhận cần được quan tâm hơn, nhất là đối với những cơ sở có quy mô nhỏ, nguồn lực đầu tư còn hạn chế.
Cơ sở sản xuất bánh hỏi, bánh canh VIDATA (xã Tây Sơn) là một trường hợp. Trước đây, cơ sở có 2 sản phẩm OCOP, trong đó, bánh canh rau củ được công nhận 3 sao từ cuối năm 2022, đến cuối năm 2025 thì hết thời hạn công nhận. Hiện cơ sở còn 1 sản phẩm OCOP còn hiệu lực; sản phẩm còn lại chưa được đánh giá lại dù vẫn duy trì sản xuất.
Ông Đặng Ngọc Vũ - chủ cơ sở sản xuất bánh hỏi, bánh canh VIDATA - cho biết: Qua khảo sát, tổng chi phí liên quan đến hoàn thiện hồ sơ và đáp ứng các yêu cầu phục vụ đánh giá lại có thể lên đến vài chục triệu đồng cho một sản phẩm. Lần đầu tham gia, cơ sở được địa phương hỗ trợ kinh phí, nay phải tự thu xếp nên gặp khó khăn. Đây là khoản chi đáng cân nhắc đối với cơ sở sản xuất nhỏ.
Theo ông Nguyễn Trung Hậu - Phó Trưởng Phòng Kinh tế xã Tây Sơn: Một số chủ thể chưa tiếp tục đánh giá lại do khó khăn về kinh phí. Địa phương đang hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ, đồng thời sẽ tham mưu UBND xã bố trí nguồn lực hỗ trợ phù hợp.
Từ thực tế này cho thấy, vấn đề không chỉ là vận động chủ thể nộp lại hồ sơ mà cần xác định cụ thể họ đang vướng ở khâu nào: Kiểm nghiệm, hoàn thiện nhãn mác, giấy tờ hay điều kiện sản xuất. Hỗ trợ đúng nhu cầu sẽ giúp chủ thể có thêm điều kiện duy trì tiêu chuẩn, thay vì chỉ tập trung hoàn thành thủ tục cho một đợt đánh giá.
Nâng chất từ nội lực chủ thể
Theo bà Nguyễn Thị Thế Vy - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, Chương trình OCOP đang chuyển sang giai đoạn phát triển theo chiều sâu. Số lượng sản phẩm giảm là điều khó tránh khỏi, đồng thời cần được nhìn nhận như một quá trình sàng lọc của chương trình.
Tuy vậy, số lượng giảm chưa đồng nghĩa chất lượng tăng. Muốn đánh giá đúng, cần làm rõ sản phẩm nào hết hạn nhưng chưa được đánh giá lại, sản phẩm nào đã dừng sản xuất, sản phẩm nào chưa đáp ứng yêu cầu. Trên cơ sở đó, cơ quan quản lý mới có thể đưa ra giải pháp phù hợp, tránh bỏ sót những sản phẩm có triển vọng nhưng chủ thể đang thiếu nguồn lực.
Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg ngày 22-5-2026 của Thủ tướng Chính phủ quy định hồ sơ đánh giá lại phải cập nhật kết quả sau thời gian được công nhận, từ nguyên liệu, công nghệ, bao bì, nhãn mác đến công bố chất lượng, kiểm nghiệm định kỳ, thị trường, sản lượng và doanh thu. Như vậy, việc duy trì hạng OCOP gắn với quá trình duy trì, cải thiện sản phẩm và chứng minh kết quả hoạt động thực tế của chủ thể.
Cùng với rà soát hồ sơ OCOP, Sở Nông nghiệp và Môi trường đang tiếp tục triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản; hướng dẫn HTX nâng cao chất lượng, bảo đảm an toàn thực phẩm, đáp ứng tiêu chuẩn, cải thiện khâu bảo quản, chế biến và kết nối tiêu thụ. Những hoạt động này cần gắn với nhu cầu cụ thể của từng nhóm sản phẩm, từng chủ thể OCOP để phát huy hiệu quả hỗ trợ.
Ở cấp xã, cần theo dõi thời hạn công nhận, thông báo sớm và hướng dẫn chủ thể chuẩn bị đánh giá lại. Nguồn lực hỗ trợ nên tập trung vào những khâu thiết thực như kiểm nghiệm, chuẩn hóa sản xuất, truy xuất nguồn gốc và phát triển thị trường; đồng thời gắn với cam kết duy trì chất lượng của cơ sở.
Về phía chủ thể, chứng nhận OCOP là cơ hội phát triển thương hiệu, nhưng uy tín phải được xây dựng và duy trì bằng chất lượng ổn định. Chủ thể cần chủ động kiểm soát nguyên liệu, quy trình sản xuất, thực hiện kiểm nghiệm và cập nhật hồ sơ. Cùng với đó là tính toán chi phí, cải tiến sản phẩm, chăm sóc khách hàng và mở rộng đầu ra để nâng khả năng cạnh tranh.
Đáng chú ý, trong khi tổng số sản phẩm còn hiệu lực giảm, đến cuối tháng 9-2026, số sản phẩm 5 sao của tỉnh tăng từ 7 lên 11. Kết quả này cho thấy Gia Lai vẫn có dư địa phát triển sản phẩm chất lượng cao. Tuy nhiên, hiệu quả chương trình không chỉ được nhìn nhận qua số sao mà còn cần đánh giá từ doanh thu, thị trường và lợi ích thực tế mang lại cho người sản xuất.
Sàng lọc vì thế cần đi cùng hỗ trợ có trọng tâm và trách nhiệm của từng chủ thể. Khi giữ chuẩn trở thành công việc thường xuyên, sản phẩm OCOP Gia Lai mới đứng vững trên thị trường.