Di vật Champa Gia Lai “lưu trú” tại TP. Hồ Chí Minh

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News

(GLO)- Thung lũng Ayun Pa và vùng lân cận là nơi phát hiện nhiều nhất di vật thuộc văn hóa Champa trên địa bàn tỉnh Gia Lai đến thời điểm hiện tại. Các di vật này được lưu giữ ở nhiều nơi trong nước và trên thế giới, trong đó tại TP. Hồ Chí Minh có 2 di vật là tượng voi và tượng thần Shiva.

Qua khảo sát, Bảo tàng tỉnh cho rằng 2 di vật này có nguồn gốc hoặc là mối liên hệ nhất định với các di tích thuộc văn hóa Champa ở thung lũng Ayun Pa.

Trước hết là tượng voi đang lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh. Trong văn hóa Champa, voi là linh vật được thể hiện khá phổ biến trong nghệ thuật điêu khắc và chi tiết để trang trí ở các công trình kiến trúc. Tượng voi có niên đại khoảng thế kỷ VII-VIII.

Đây là hiện vật do Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh bàn giao cho Bảo tàng Mỹ thuật thành phố từ những năm cuối thế kỷ XX. Tượng được làm bằng sa thạch, cao 52 cm, dài 55 cm, rộng 23 cm, tạc trong tư thế đứng trên một bệ đá (4 chân đều nhau). Đầu hướng thẳng về trước, mắt mở, miệng ngậm, ngà hướng tới trước, tai vểnh ra 2 bên, vòi đang quấn đồ vật và thả thẳng xuống, đuôi bị gãy. Lưng tạc nổi yên buộc dây chéo ngang bụng, ở cổ và sau đuôi. Trước trán chạm nổi biểu tượng hình thoi-một biểu tượng xuất hiện nhiều trong trang trí kiến trúc Champa, trên nền dệt thổ cẩm của người Chăm và các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên.

z6108490858681-4e1a35efd989251d80e1c6c13612745e.jpg
Tượng voi bằng sa thạch (niên đại khoảng thế kỷ VII-VIII) đang được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh. Ảnh: X.T

Liên quan đến tượng voi này, chúng tôi tìm thấy bức ảnh do nhà dân tộc học người Pháp Georges Condominas chụp tại ngôi nhà của linh mục Jacques Dournes tại Cheo Reo năm 1967. Qua ảnh có thể thấy rõ, phía trên nhà sàn là tượng người cưỡi voi làm bằng gỗ của dân tộc Jrai, phía dưới là tượng voi đá Champa-bức tượng mà chúng tôi đang đề cập.

Trong một công trình nghiên cứu của nhà dân tộc học người Pháp Jacques Dournes đã công bố có tựa đề Pay Jơrai (Xứ Jơrai), ở đó có bức ảnh tượng voi đá với chú thích: “Restes du passé cham, que lar Jơrai tiennent cachés” (tạm dịch: Di vật Chăm được người Jrai lưu giữ bí mật). Như vậy, cùng với di tích Bang Keng và 2 bức phù điêu Phật đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh và những thông tin từ hồ sơ hiện vật đối với bức tượng voi, có thể nhận định bức tượng voi này có thể là một trong những chi tiết trang trí của một kiến trúc Champa ở vùng Đông Nam tỉnh ngày nay. Tuy nhiên, đây chỉ là nhận định ban đầu. Để làm rõ hơn điều này, chúng ta cần những nghiên cứu, đối chứng từ nhiều nguồn tư liệu khác trong thời gian tới.

z6108490392517-0ce9ddb3c9a302c2acf54d4a1d0193d2.jpg
Tượng Shiva ở di tích Yang Mum, niên đại khoảng thế kỷ XV, đang trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Ảnh: X.T

Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh cũng đang lưu giữ 1 tượng thần Shiva có nguồn gốc từ di tích Yang Mum (thị xã Ayun Pa ngày nay). Tượng được làm bằng gốm tráng men với tư thế bán thân, cao 41 cm, rộng 31 cm, bị mất khá nhiều chi tiết như đầu, tay…

Các nhà nghiên cứu cho rằng, bức tượng có niên đại khoảng thế kỷ XV, là sản phẩm của dòng gốm Gò Sành-một trong những dòng gốm nổi tiếng của vùng Vijaya (Bình Định ngày nay).

Đây là một trong những bức tượng hiếm được Henri Parmentier phát hiện tại ngôi đền Yang Mum vào những năm 1900. Khi phát hiện, Parmentier cũng ghi chú rằng có nhiều mảnh vỡ khác được phát hiện với pho tượng và đã gửi tất cả về Bảo tàng Hà Nội để phục dựng, rồi sau đó chuyển tượng về Bảo tàng Sài Gòn (theo Trần Kỳ Phương-Nguyễn Tú Anh, 2023, “Thượng Champa dưới triều Vua Virabhadravarman thế kỷ XV: Nhìn từ văn khắc và nghệ thuật”).

z6108492517505-96e356379c8880da7dbeff62c0a93861.jpg
Bia ký Drang Lai, niên đại khoảng thế kỷ XV, đang trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Ảnh: X.T

Cùng với các di tích, di vật văn hóa Champa được phát hiện trong thời gian qua, bức tượng voi bằng sa thạch và tượng gốm thần Shiva đang lưu giữ tại các bảo tàng ở TP. Hồ Chí Minh góp phần chứng minh cho sự tồn tại, ảnh hưởng của văn hóa Champa lên vùng Gia Lai ngày nay từ rất sớm.

Theo tổng hợp của chúng tôi, ngoài 2 di vật nói trên, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng cũng đang lưu giữ 2 di vật liên quan đến cụm di tích Champa ở thung lũng Ayun Pa. Đó là tượng thần Shiva ở di tích Yang Mum và bia ký Drang Lai. Cả 2 di vật này được xác định có niên đại khoảng thế kỷ XV.

Ngoài ra, trong sưu tập của Bảo tàng Guimet (Paris, Pháp) cũng đang lưu giữ tượng thần Shiva và trong sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Boston (Mỹ) đang lưu giữ tượng thần Shiva cưỡi bò thần Nandin. Cả 2 được xác định có niên đại khoảng thế kỷ XV và đều tìm thấy tại di tích Yang Mum. Đây là những di vật hiếm hoi được tìm thấy ở cao nguyên này.

Có thể bạn quan tâm

Tục thờ thần Bạch Mã ở vùng Tây Sơn Thượng đạo

Tục thờ thần Bạch Mã ở vùng Tây Sơn Thượng đạo

(GLO)- Thần Bạch Mã (hay còn gọi là Thái giám Bạch Mã, Bạch Mã Thái giám) là vị thần có ảnh hưởng lớn trong đời sống tín ngưỡng dân gian ở vùng Tây Sơn Thượng đạo. Hiện nay, một số đình tại thị xã An Khê còn duy trì việc thờ cúng và gìn giữ sắc phong vua ban cho vị thần này.

'Bảo hiểm' cho di sản

'Bảo hiểm' cho di sản

Tại lễ công bố các di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và quyết định xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố tại TPHCM vào cuối tháng 3 vừa qua, Công ty CP Tư vấn Cảng - kỹ thuật biển (Portcoast) đã trao tặng toàn bộ sản phẩm số hóa của Nhà hát Thành phố cho Trung tâm Nghệ thuật TPHCM.

Những người thầm lặng chăm lo việc làng

Những người thầm lặng chăm lo việc làng

(GLO)- Không chế độ phụ cấp, bổng lộc nhưng nhiều năm qua, các cụ từ, bà vãi trong đội hậu cần, ban nghi lễ tại các đình, miếu trên địa bàn thị xã An Khê vẫn thầm lặng, miệt mài với công việc. Sự tự nguyện ấy xuất phát từ tâm huyết dành cho văn hóa, di sản của cha ông.

Tùy theo điều kiện của từng gia đình để chuẩn bị quy mô lễ cúng lớn hay nhỏ

Gia Lai: Độc đáo lễ thổi tai của người Jrai

(GLO)- Nằm trong chuỗi các hoạt động Lễ cầu mưa Yang Pơtao Apui huyện Phú Thiện năm 2025, sáng 27-3, tại xã Ia Yeng đã diễn ra lễ thổi tai của người Jrai. Nghi lễ được tái hiện rõ nét giúp du khách hiểu được ý nghĩa văn hóa tâm linh trong đời sống của người Jrai nơi đây.

Lễ cầu mưa trên đỉnh núi thần: Di sản đặc biệt

Lễ cầu mưa trên đỉnh núi thần: Di sản đặc biệt

(GLO)- Trên đời có thực sự tồn tại những con người có quyền năng hô mưa gọi gió? Chính hiện thực và truyền thuyết hư ảo đan cài vào nhau khiến lễ cầu mưa của Yang Pơtao Apui ở thung lũng Ayun Hạ trở thành một hiện tượng đặc biệt, hấp dẫn bởi sự linh thiêng, huyền bí.

Tự hào con cháu Hai Bà Trưng

Tự hào con cháu Hai Bà Trưng

(GLO)- Đền thờ Hai Bà Trưng là di tích quốc gia đặc biệt, tọa lạc tại thôn Hạ Lôi, xã Mê Linh, huyện Mê Linh, TP. Hà Nội. Đây cũng là quê hương của Hai Bà Trưng-những nữ tướng anh hùng đã nổi dậy chống quân xâm lược nhà Hán.

Lễ Tế Xuân tại đình làng An Mỹ

Lễ Tế Xuân tại đình làng An Mỹ

(GLO)- Ngày 9-3, tại đình làng An Mỹ (thôn 2, xã An Phú, TP. Pleiku, tỉnh Gia Lai) diễn ra lễ cúng đình với các nghi thức long trọng tưởng nhớ công ơn của các vị tiền hiền có công khai hoang mở đất, lập làng và cầu quốc thái dân an.

 Linh thiêng lễ cúng Quý Xuân tại An Khê. Ảnh: Ngọc Minh

Linh thiêng lễ cúng Quý Xuân tại An Khê

(GLO)- Ngày 8 và 9-3 (nhằm mùng 9 và 10-2 âm lịch), Ban Nghi lễ đình An Khê tổ chức lễ cúng Quý Xuân tại An Khê trường và An Khê đình thuộc Khu di tích Tây Sơn Thượng đạo (thị xã An Khê, tỉnh Gia Lai).