CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) là cơ chế nhằm kiểm soát lượng phát thải khí nhà kính trong hàng hóa nhập khẩu vào EU, bảo đảm hàng hóa nước ngoài chịu chi phí carbon tương ứng với sản phẩm sản xuất tại thị trường này.
Cơ chế hiện áp dụng đối với 6 nhóm hàng hóa có cường độ phát thải cao, gồm: sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Sau giai đoạn chuyển tiếp 2023-2025, từ năm 2026, hàng hóa thuộc diện điều chỉnh bắt đầu phát sinh nghĩa vụ tài chính.
Theo quy định, nhà nhập khẩu tại EU là đối tượng trực tiếp kê khai phát thải, mua và nộp chứng chỉ CBAM. Tuy nhiên, để thực hiện nghĩa vụ này, họ cần dữ liệu phát thải từ nhà sản xuất tại nước xuất khẩu. Do đó, doanh nghiệp Việt Nam phải đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về minh bạch thông tin và tiêu chuẩn sản xuất xanh.
Nếu doanh nghiệp không cung cấp được dữ liệu phát thải thực tế đáp ứng yêu cầu, nhà nhập khẩu có thể phải sử dụng giá trị mặc định do EU quy định. Điều này có thể khiến lượng phát thải tính toán và chi phí chứng chỉ tăng lên, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của hàng hóa.
Theo lộ trình, tỷ lệ điều chỉnh gắn với việc loại bỏ dần hạn ngạch phát thải miễn phí của EU tăng từ 2,5% năm 2026 lên 100% vào năm 2034. Chứng chỉ CBAM đối với lượng phát thải năm 2026 được mua từ tháng 2-2027; nhà nhập khẩu phải hoàn thành nghĩa vụ kê khai và nộp chứng chỉ trước ngày 30-9-2027.
Trước yêu cầu mới, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động rà soát danh mục hàng hóa thuộc diện điều chỉnh; xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV); chuẩn hóa dữ liệu sản xuất, đồng thời phối hợp với các tổ chức xác minh đáp ứng yêu cầu của EU.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần đẩy mạnh đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng, tăng sử dụng năng lượng sạch và giảm phát thải trong từng công đoạn sản xuất. Việc theo dõi giá chứng chỉ CBAM, lưu giữ hồ sơ chứng minh chi phí carbon đã nộp tại nước xuất xứ cũng rất cần thiết để thực hiện quyền khấu trừ theo quy định.
CBAM không chỉ là yêu cầu mới đối với hoạt động xuất khẩu mà còn thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi phương thức sản xuất theo hướng xanh, bền vững. Chủ động kiểm kê phát thải, minh bạch dữ liệu và đầu tư công nghệ sạch sẽ là những yếu tố quan trọng giúp hàng hóa Việt Nam duy trì sức cạnh tranh tại thị trường châu Âu.
