(GLO)- Trước đây, giữa các buôn làng Tây Nguyên có sự biệt lập, việc đi lại khó khăn nên yếu tố “tự quản” được coi trọng hàng đầu. Việc rào làng, bố phòng nhằm giữ gìn an ninh, bảo vệ cuộc sống dân làng đã trở thành tập quán lâu đời của đồng bào.
Mỗi khi xây dựng làng mới, cất nhà xong là bà con các dân tộc Tây Nguyên liền tiến hành rào làng, làm cổng ngõ rất kiên cố. Hàng rào xung quanh làng được dựng lên chẳng những nhằm bảo vệ cuộc sống dân làng mà còn là dấu hiệu phân định giới mốc, địa vực cư trú, sở hữu đất đai của gia đình, tộc họ và của cả buôn làng. Đây cũng là dấu hiệu thông báo điều kiêng cữ, cấm người ngoài vào làng khi gặp những biến cố như dịch bệnh. Rào làng do vậy luôn gắn bó với nếp sống văn hóa của các tộc người.
Hàng rào, cổng làng được làm bằng tre nứa, cây rừng nhỏ hoặc có thể trồng tre gai. Hàng rào có chừa những lối đi vào làng và ra rừng, lên rẫy. Đầu tiên, dân làng phân công nhau đóng hàng ngàn, hàng vạn cây làm cọc rồi chọn cây nứa, cây rừng nhỏ... xếp thành một dãy dài, sau đó dùng dây mây, dây chạc chìu... để buộc các cây nứa, thanh gỗ vào cọc. Hàng năm, vào lúc nông nhàn, dân làng tập trung tu sửa, gia cố những chỗ bị hư hỏng. Các lối đi đều làm cửa chắn. Mỗi tối, thanh niên trai tráng được các già làng cắt cử thành từng nhóm tuần tra, canh gác quanh làng.
Có bờ rào vững chắc, cuộc sống của dân làng sẽ bình yên. Đây là cách thức đơn giản để có thể bảo vệ con người, vật nuôi, đề phòng kẻ xấu và thú rừng vào làng. Có hàng rào ngăn cách, trẻ con không đi xa ra khỏi làng, bị lạc vào rừng hoặc ngã xuống vực sâu, khe suối. Rào làng cũng được dựng lên để những con vật nuôi không thể đi vào núi, không sang làng khác. Nếu để con trâu, con bò, con heo đến làng khác phá phách, cày ủi hư hại hoa màu, cây cối thì người chủ sẽ bị phạt vạ. Ngoài rào làng, đồng bào còn làm hàng rào ở một số vị trí khác như nương rẫy, quanh các cánh đồng lúa bậc thang để ngăn thú rừng, quanh quần thể nhà mồ của dân tộc Bahnar, Jrai-nơi có nhiều tác phẩm điêu khắc gỗ, vật dụng như chén bát, ché cổ... do người thân “chia của” cho người quá cố.
 |
| Ngôi làng của người Bahnar Rơngao tỉnh Kon Tum với hàng rào kiên cố xung quanh. Ảnh: Daniel Léger |
Người M’Nông phía Nam Tây Nguyên có nhiều tục lệ kiêng cữ liên quan đến việc rào làng để tránh thú dữ. Đặc biệt, với họ, việc đàn voi rừng vào làng ăn bụi chuối, bụi mía hoặc phá nhà cửa là điềm chẳng lành. Khi ấy, dân làng phải cúng phòng tai nạn, rủi ro. Những lúc bất ổn, thanh niên trai tráng trong làng lúc nào cũng sẵn sàng ứng phó, luôn mang theo bên mình chiếc ná, gùi tên, dao gươm và lao để thay phiên nhau tuần tiễu canh gác phía ngoài hàng rào vào ban đêm. Mỗi làng đều có một cái trống to, nghe tiếng trống cả làng phải chạy lánh nạn.
Hàng năm, tu sửa rào xong, đồng bào M’Nông phải làm lễ cúng rào (Bư brah ndrâm dăk mpông mpên). Lễ vật cúng thần rào là 1 con trâu và 1 ghè rượu. Tất cả thành viên trong làng đều phải có mặt đông đủ. Vừa uống rượu cần, các già làng vừa giáo dục, dặn dò con cháu quan tâm đến việc bố phòng, đề cao cảnh giác phòng kẻ xấu đến cướp phá buôn làng. Người nào giấu giếm hoặc giúp kẻ xấu phá hoại buôn làng, người đó phải bị xử phạt nghiêm minh theo luật tục. Ngày cúng rào, thanh niên trai tráng vui chơi, thi thố tài năng như thi bắn ná, phóng lao, nhảy hàng rào và thi vật rất vui nhộn. Tiếng cồng chiêng hòa với nhạc trống và nhạc tù và cứ thế vang vọng mãi.
Cùng với lễ cúng rào, người M’Nông còn có lễ cúng ngõ. Lễ cúng thường tổ chức vào tháng 3 Âm lịch, tức là vào cuối mùa khô, đầu mùa mưa. Lễ cúng ngõ thường tổ chức khi có hiện tượng mưa gió, sấm sét. Trong đời sống tâm linh, người M’Nông sợ nhất 3 vị thần, đó là thần Djut (thần Gió bão), thần Ndu (thần Sấm sét) và thần Krăch (thần Mưa đá). Theo đồng bào, đây là 3 vị thần hung ác, đi đến đâu là gây tai họa cho con người đến đó. Còn theo truyền thuyết dân gian, giữa 3 vị thần này đã có thù nghịch, hiềm khích từ thuở khai sơn lập địa. Lúc nào gặp nhau họ cũng khiêu chiến, gây sự. Các thần đánh đuổi nhau đến đâu thì xảy ra mưa bão, sấm sét đến đó. Vì vậy, theo quan niệm của người M’Nông, nếu không muốn cho 3 vị thần này đi qua làng mình thì phải cúng để thần chạy đi nơi khác.
Tập tục rào làng gắn bó với tập quán cư trú, đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên. Đây là cách thức thích ứng của đồng bào để duy trì cuộc sống bình yên, an toàn trước rủi ro, địch họa. Ngày nay, những bờ rào quanh các buôn làng ở Tây Nguyên hầu như không còn nữa, nhưng dấu vết của chúng được tìm thấy trong các bức ảnh tư liệu xưa do các nhà dân tộc học nước ngoài chụp ở nhiều tỉnh Tây Nguyên... Đối với buôn làng cổ truyền, rào làng là một bộ phận không thể thiếu làm nên không gian cư trú, nếp sống cộng đồng, là biểu tượng của sự chở che, an lành và bền vững mà con người luôn hướng tới.
TẤN VỊNH
