Ia Ka: Lưu giữ nghề dệt truyền thống

(GLO)- Dòng chảy hối hả của cuộc sống tưởng như đã cuốn nghề dệt truyền thống với những nguyên liệu thiên nhiên như sợi bông, vỏ cây... trôi vào dĩ vãng. Vậy nhưng, ở một số làng thuộc xã Ia Ka (huyện Chư Pah, Gia Lai), những người phụ nữ Jrai bản địa vẫn còn lưu truyền nghề dệt thổ cẩm như nó vốn có từ bao đời nay.


Mùa tìm sợi

Khi Tây Nguyên đón những cơn mưa cuối mùa, gió heo may bắt đầu thổi qua buôn làng và dã quỳ trên đồi chớm nở là lúc chị em phụ nữ Jrai bắt tay chuẩn bị cho mùa lấy sợi.

Bà Rơ Châm Wo (70 tuổi, làng Mrông Yố 2) kể lại: Sợi dệt thổ cẩm được người Jrai lấy từ nhiều loại cây khác nhau như: sợi cây bông (phun paih), chuối (phun tơi), cây mo (phun mo)…, riêng sợi bông được dùng phổ biến nhất. Mỗi khu vườn của người Jrai luôn có đủ các thứ cây phục vụ nhu cầu ăn, mặc, chữa bệnh của con người, trong đó có cây bông vải để lấy sợi dệt thổ cẩm.

Với người Jrai, phụ nữ muốn “bắt chồng” phải biết dệt vải. Tấm vải dệt khi về nhà chồng là vật phẩm thể hiện sự tài hoa, khéo léo của cô gái đối với gia đình chồng. Bởi vậy, ngay từ nhỏ, các cô gái Jrai đã theo mẹ lên rẫy hái bông, lựa bẹ chuối về làm sợi. Tháng 10 là thời điểm cây bông cho thu hoạch. Những cơn gió heo may lạnh se sắt sẽ làm nứt vỏ trái bông, lộ ra đám sợi tơ trắng như mây, mềm mịn. Khi ấy, chỉ cần gỡ nhẹ đám sợi bông, vo thành kén và mang về nhà phơi khô, cất trữ chờ ngày đem ra dệt. Còn sợi chuối được người Jrai rút từ những bẹ chuối khô (pơtơi krô). Sợi chuối bắt buộc phải ngâm qua nước và luộc trong một khoảng thời gian nhất định mới trở nên bền chắc. Để có đủ sợi dệt vải cho các thành viên trong gia đình đón mùa ning nơng, những người phụ nữ Jrai phải làm việc cật lực ròng rã hàng tháng trời.

  Câu lạc bộ Phụ nữ dệt thổ cẩm kết hợp phát triển du lịch cộng đồng xã Ia Ka. Ảnh: Đ.T
Câu lạc bộ Phụ nữ dệt thổ cẩm kết hợp phát triển du lịch cộng đồng xã Ia Ka. Ảnh: Đ.T



Kỹ thuật pha màu, nhuộm sợi là công đoạn đòi hỏi nhiều sự tinh tế. Đảm đương công đoạn này phải là những người có kinh nghiệm dệt lâu năm. Đây cũng là phần quan trọng quyết định giá trị thẩm mỹ của tấm thổ cẩm. Tất cả những màu nhuộm đều có thể tạo ra từ cây trái tự nhiên trên rừng hoặc trồng quanh vườn nhà. “Thổ cẩm người Jrai có đặc trưng mạnh về gam màu nóng. Một số màu chủ đạo là: đỏ, đen, trắng, vàng, xanh, cam… thể hiện sự khỏe khoắn, uy quyền. Người ta dùng củ nghệ tạo ra màu vàng, cam; hạt phun sut (hạt điều màu) để tạo thuốc nhuộm màu đỏ; cây chuối khi đem ngâm với liều lượng và thời gian khác nhau sẽ cho ra thuốc nhuộm màu đen…”-bà Wo chia sẻ.

Thổ cẩm xưa quý hơn vàng

Bà Wo hiện còn lưu giữ một vài tấm vải thổ cẩm xưa được dệt nên từ sợi cây cỏ, hầu hết là váy áo và chăn đắp. Trong đó, bà quý nhất là chiếc váy mẹ đã gửi gắm lại khi gần đất xa trời. Trải qua hàng chục năm tồn tại, chiếc váy thổ cẩm vẫn mềm mại, nguyên vẹn, duy chỉ có màu sắc lạt phai sờn đi ít nhiều. “Có người tìm về nhà mình và ngỏ ý muốn mua lại chiếc váy này nhưng mình không bán. Mình sẽ để lại cho con gái sau này”-bà Wo tâm sự.

 


Bà Rơ Châm HKen-Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Ia Ka, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Phụ nữ Dệt thổ cẩm kết hợp Phát triển Du lịch cộng đồng xã Ia Ka: “Thổ cẩm Ia Ka nổi tiếng về độ sắc sảo, bền đẹp. Nhờ giữ được nghề dệt truyền thống nên Ia Ka ngày càng thu hút nhiều người tìm về mua thổ cẩm. Chúng tôi cũng sẽ khôi phục, xây dựng nghề dệt xưa trở thành điểm nhấn độc đáo để thu hút khách du lịch về với địa phương trải nghiệm du lịch cộng đồng”.
 

Tấm vải thổ cẩm dệt từ cây cỏ tự nhiên luôn mềm mại dù bề mặt khá thô ráp và khi cầm có cảm giác nặng tay hơn so với thổ cẩm dệt từ sợi chỉ công nghiệp. Theo bà Wo, khoảng 20 năm trước, nghề dệt thổ cẩm truyền thống còn phổ biến ở vùng Ia Ka. Từ khi có sợi chỉ công nghiệp và cây rừng ngày càng ít đi, chị em mua sợi chỉ về dệt cho tiện. Xét về giá trị, tất nhiên, thổ cẩm dệt từ sợi công nghiệp không thể tinh tế bằng thổ cẩm truyền thống.

Đáng quý là, ở Ia Ka hiện nay một số phụ nữ vẫn tìm kiếm những nguyên-vật liệu từ tự nhiên để dệt thổ cẩm. “Thỉnh thoảng mình vẫn dệt thổ cẩm từ sợi cây rừng. Bây giờ, dệt được một tấm vải thổ cẩm tự nhiên phải tính bằng mùa, bằng năm bởi phải dành nhiều thời gian trồng cây lấy sợi, ủ màu, dệt…”-bà Rơ Châm Bloi (75 tuổi, làng Mrông Ngó 3) nói. Bà Bloi chia sẻ, công đoạn dệt thổ cẩm bằng nguyên liệu truyền thống cầu kỳ hơn rất nhiều so với dệt bằng sợi len công nghiệp. Sợi bông sau khi thu hoạch về phải lọc sạch hạt bông. Sau đó, đánh tung bông, rồi lại vo thành từng kén nhỏ để kéo sợi. Việc kéo sợi phải rất khéo léo để sợi chỉ được đều, mịn. Sợi chỉ kéo ra được căng lên tấm khung lớn, sau đó dùng bàn chải đánh mịn một lượt nữa trước khi cuộn lại đem nhuộm màu. Nếu sợi không được làm đều, khi dệt tấm vải sẽ chỗ dày chỗ mỏng và thiếu bền chắc.

Họa tiết, hoa văn trên thổ cẩm truyền thống của người Jrai vùng Ia Ka khá độc đáo; ngoài những họa tiết thông thường còn có những đường nét, hình khối khắc họa rất đỗi sinh động đời sống sinh hoạt, lao động của người Jrai như: cây nêu, con voi, con chó, hoạt cảnh phụ nữ giã gạo… Chị Phạm Mỹ Hạnh-một Việt kiều định cư tại bang California (Hoa Kỳ)-người từng đặt mua đến 6 bộ thổ cẩm vùng Ia Ka dù giá thành đắt gấp nhiều lần so với thổ cẩm dệt bằng sợi len công nghiệp-chia sẻ: “Một lần về Ia Ka, tôi yêu mến con người và văn hóa nơi đây, đặc biệt là đồ thổ cẩm. Bởi vậy, tôi cùng bạn bè đã đặt mua sản phẩm thổ cẩm của các bà, các chị ở Ia Ka. Thổ cẩm của người Jrai ở đây có nét đẹp khoáng đạt, hồn hậu, hoang sơ và cho thấy con người luôn hòa mình với thiên nhiên”.

Lê Hòa
 

Có thể bạn quan tâm

Cúng ông Công, ông Táo: Nét đẹp văn hóa của người Việt

Cúng ông Công, ông Táo: Nét đẹp văn hóa của người Việt

(GLO)- Trong tín ngưỡng đa thần của người Việt, thần còn gắn liền với nơi ăn, nơi ở của con người, có ông Công, ông Táo trông coi mọi việc trong nhà, nơi gian bếp. Hàng năm, đến ngày 23 tháng Chạp, 2 vị thần này cưỡi cá chép về trời, trình báo Ngọc Hoàng mọi sinh hoạt của gia đình gia chủ. Qua đó, Ngọc Hoàng ban thưởng, xử phạt tùy theo mức độ hành vi đến con người nơi trần gian.
Đổi mới quảng bá di sản văn hóa

Đổi mới quảng bá di sản văn hóa

(GLO)- Công tác tuyên truyền, quảng bá các di sản, di tích lịch sử-văn hóa được xác định là nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng. Hoạt động này được triển khai dưới nhiều hình thức, trong đó, chú trọng đưa di sản văn hóa đến gần với công chúng.
Báu vật khởi dựng vương triều Lê

Báu vật khởi dựng vương triều Lê

Hệ thống thành bậc Điện Kính Thiên (thường gọi là thành bậc rồng Điện Kính Thiên) đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia tại quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31.12.2020. Đây là một tuyệt tác, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc dân tộc.
Lễ cưới của người Jrai: Tôn vinh giá trị gia đình

Lễ cưới của người Jrai: Tôn vinh giá trị gia đình

(GLO)- Giá trị gia đình, tình nghĩa vợ chồng, trách nhiệm cá nhân và cộng đồng được đề cao trong lễ cưới truyền thống của người Jrai. Giá trị độc đáo ấy được người dân làng Kép (phường Đống Đa, TP. Pleiku) tái hiện trong sự kiện văn hóa du lịch mới đây, góp thêm một góc nhìn thú vị về đời sống tinh thần của người Jrai trong chiều dài lịch sử.
Độc đáo lễ cấp sắc 12 đèn của người Dao Đỏ, phải trải qua mới trưởng thành

Độc đáo lễ cấp sắc 12 đèn của người Dao Đỏ, phải trải qua mới trưởng thành

Trong cộng đồng người Dao Đỏ (một nhánh của dân tộc Dao) ở miền núi phía bắc bao đời nay vẫn gìn giữ một nghi thức độc đáo: lễ cấp sắc. Đây là nghi lễ quan trọng bậc nhất mà bất cứ người đàn ông Dao Đỏ nào cũng phải làm một lần trong đời trải qua để được công nhận đã trưởng thành.
Hội thi làm bánh, mứt truyền thống: Tết sum vầy, xuân gắn kết

Hội thi làm bánh, mứt truyền thống: Tết sum vầy, xuân gắn kết

(GLO)- Ngày 4 và 5-1, Liên đoàn Lao động (LĐLĐ) tỉnh tổ chức hội thi “Công nhân, viên chức, lao động tỉnh Gia Lai với bánh, mứt truyền thống“ Xuân Quý Mão 2023. Hội thi nhằm góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc qua các sản phẩm bánh, mứt truyền thống, đồng thời củng cố tình đoàn kết, tinh thần “tương thân tương ái“ trong đoàn viên, người lao động.
Phát hiện thêm nhiều di tích khảo cổ học tiền sử

Phát hiện thêm nhiều di tích khảo cổ học tiền sử

(GLO)- Sau khi di tích Biển Hồ được khai quật khảo cổ (năm 1993), nhiều cuộc khai quật đã được tiến hành tại một số di tích trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Việc tiếp tục triển khai công tác điều tra khảo cổ học là rất cần thiết nhằm xác định đầy đủ các di tích, lập bản đồ khảo cổ học, tạo dựng cơ sở dữ liệu để làm căn cứ cho công tác quản lý, bảo tồn và nghiên cứu.
Chiếc xà gạc trong đời sống của người Jrai

Chiếc xà gạc trong đời sống của người Jrai

(GLO)- Xà gạc (chà gạc, con dao phát) là vật dụng quen thuộc trong cuộc sống của cộng đồng các dân tộc thiểu số vùng Trường Sơn-Tây Nguyên nói chung, người Jrai nói riêng. Nó gắn liền với cuộc đời của người đàn ông từ khi sinh ra đến khi về với thế giới atâu.
Ngôi đình giữa đồng vắng

Ngôi đình giữa đồng vắng

(GLO)- Đình Cửu Đạo (thôn 1, xã Xuân An, thị xã An Khê) tọa lạc giữa cánh đồng rộng mênh mông, là chứng tích còn lại của một ngôi làng ra đời từ trăm năm trước. Đây cũng là nơi tập trung tất cả thông tin, tài liệu về lịch sử và văn hóa của thôn Cửu Đạo xưa.
Cần quan tâm đăng ký di vật, cổ vật

Cần quan tâm đăng ký di vật, cổ vật

(GLO)- Bảo tàng tỉnh Gia Lai đang lưu giữ và trưng bày gần 10.654 hiện vật phục vụ nhu cầu tham quan, nghiên cứu của người dân. Thời gian qua, công tác đăng ký, công nhận cổ vật, bảo vật quốc gia trên địa bàn tỉnh bước đầu đạt được những kết quả ghi nhận, song vẫn chưa tương xứng với tiềm lực vốn có của nó.
Văn hóa là nền tảng xây dựng gia đình hạnh phúc

Văn hóa là nền tảng xây dựng gia đình hạnh phúc

(GLO)- Năm 2022, công tác gia đình và phòng-chống bạo lực gia đình (BLGĐ) được Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai phối hợp với các ngành liên quan triển khai và đạt được nhiều kết quả ấn tượng, góp phần hoàn thành mục tiêu xây dựng gia đình văn hóa, no ấm, bình đẳng, tiến bộ và hạnh phúc.