Lợi thế lớn, áp lực không nhỏ
Năm 2025 đánh dấu giai đoạn đầy thách thức đối với xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam. Nhiều lô hàng xuất sang Trung Quốc bị cảnh báo, ách tắc tại cửa khẩu, thậm chí buộc phải quay đầu. Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến dư lượng cadimi vượt ngưỡng cho phép, phát hiện chất vàng O (Auramine O), sai lệch thông tin mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói.
Thực tế tại Đắk Lắk - địa phương có diện tích sầu riêng lớn nhất Tây Nguyên, cho thấy mức độ rủi ro ngày càng cao khi DN buộc phải thu hồi nhiều container sầu riêng do không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật mới của phía nhập khẩu. Ở một số tỉnh, cơ quan chức năng từng cảnh báo nguy cơ đình chỉ mã số vùng trồng do quản lý lỏng lẻo, xuất hiện tình trạng sử dụng chung hoặc “mượn” mã số. Những sự cố này phát đi tín hiệu rõ ràng rằng thị trường xuất khẩu sầu riêng đã bước sang giai đoạn mới, nơi tính minh bạch và tuân thủ quy chuẩn quyết định khả năng tồn tại.
Tại Gia Lai, sầu riêng đang được xác định là cây trồng chủ lực có giá trị kinh tế cao. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, tính đến cuối năm 2025, toàn tỉnh có khoảng 5.800 ha sầu riêng, tập trung tại các địa bàn xã Chư Prông, Ia Grai, Chư Pưh, Đức Cơ, Chư Sê, Đak Đoa… Trong đó, diện tích cho thu hoạch khoảng 3.000 ha, năng suất bình quân đạt khoảng 30 tấn/ha.
Quy mô này tạo điều kiện thuận lợi để hình thành vùng sản xuất hàng hóa lớn, song đồng thời đặt ra áp lực rất lớn về kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Một sai sót ở bất kỳ khâu nào cũng có thể kéo theo rủi ro cho cả vùng trồng.
Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đoàn Ngọc Có, sầu riêng là một trong những loại trái cây chiến lược của tỉnh, có khả năng tạo sinh kế bền vững cho người dân, nhất là khi thị trường Trung Quốc vẫn còn nhiều dư địa. Vì vậy, ngành Nông nghiệp đã tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn nông dân, HTX và DN nắm vững các tiêu chuẩn sản xuất, hướng tới xây dựng vùng sầu riêng đủ điều kiện xuất khẩu và phát triển ổn định lâu dài.
Ở cấp độ người trồng, nhiều hộ đã sớm thay đổi tư duy canh tác. Ông Hoàng Văn Trọn (xã Đức Cơ, chủ vườn sầu riêng 100 ha) cho biết: Toàn bộ diện tích được canh tác theo tiêu chuẩn GlobalGAP, ưu tiên phân hữu cơ, hạn chế phân hóa học. Đây không chỉ là yêu cầu của thị trường mà là con đường duy nhất để ngành sầu riêng phát triển bền vững.
Tuy nhiên, theo ông Có, nếu không tổ chức lại sản xuất theo hướng bài bản, Gia Lai hoàn toàn có thể đối mặt với những rủi ro mà các địa phương đi trước đã gặp. “Thị trường khó tính không chấp nhận sự mập mờ. Chỉ cần một lô hàng vi phạm cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín chung của cả vùng trồng. Vì vậy, minh bạch “lý lịch” sầu riêng phải được xem là yêu cầu bắt buộc”-ông Có nhấn mạnh.
Mã số vùng trồng - “hộ chiếu” bắt buộc
Theo quy định, sầu riêng xuất khẩu chính ngạch phải có mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói được phê duyệt. Mỗi mã số gắn với một quy trình canh tác cụ thể, danh mục vật tư được phép sử dụng và hệ thống giám sát đi kèm. Đến nay, Gia Lai đã được cấp 54 mã số vùng trồng sầu riêng với diện tích trên 1.280 ha, sản phẩm đã xuất khẩu sang các thị trường như Trung Quốc, Hoa Kỳ, New Zealand, Úc… Dù vậy, con số này vẫn còn khá khiêm tốn so với tổng diện tích trồng sầu riêng toàn tỉnh.
Tại HTX Nông nghiệp Cao Nguyên (xã Ia Hrung), việc quản lý mã số vùng trồng được thực hiện nghiêm ngặt. Các hộ thành viên buộc phải ghi chép đầy đủ nhật ký sản xuất, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đúng danh mục. Ông Đào Duy Quỳnh, Giám đốc HTX, cho biết: Từ năm 2023, HTX đã xây dựng được 2 mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc sản phẩm sầu riêng. “Chỉ cần một hộ làm sai quy trình, cả vùng trồng có thể bị thu hồi mã số. Vì vậy, minh bạch là nguyên tắc không thể thỏa hiệp”-ông Quỳnh nói.
Tại xã Chư Prông, HTX Sầu riêng hữu cơ Ia Phìn cũng đã xây dựng 2 mã số vùng trồng cho 70 ha sầu riêng. Ông Lê Danh Lăng, thành viên HTX, cho biết HTX kiên trì canh tác theo hướng hữu cơ, chủ yếu sử dụng phân bò ủ với chế phẩm sinh học hoặc phân hữu cơ từ các nguồn uy tín, không dùng phân bón hóa học. Nhờ vậy, năng suất bình quân đạt hơn 28 tấn/ha, đồng thời giảm đáng kể rủi ro về dư lượng.
Cùng quan điểm, ông Phạm Quốc Trưởng - Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp Ia Tô (xã Ia Grai) cho rằng xuất khẩu bền vững không thể dựa vào từng hộ riêng lẻ mà phải tổ chức sản xuất theo chuỗi, cùng một quy trình, cùng một tiêu chuẩn. “Hiện chúng tôi đã xây dựng được 2 mã số vùng trồng sầu riêng và duy trì kiểm soát chặt chẽ”-ông Trưởng chia sẻ.
Theo ngành chuyên môn, nhiều lô sầu riêng bị trả về không xuất phát từ khâu đóng gói mà bắt nguồn từ vùng trồng. Sầu riêng có khả năng tích lũy cadimi nếu đất, nước tưới hoặc phân bón bị ô nhiễm. Khi đầu vào không được kiểm soát, nguy cơ vi phạm tiêu chuẩn là rất lớn. Trước thực tế đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo tăng cường kiểm tra vật tư nông nghiệp, giám sát quy trình canh tác và quản lý chặt việc sử dụng mã số vùng trồng; các trường hợp vi phạm sẽ bị kiên quyết thu hồi.
Minh bạch để vươn xa
Một bước đi quan trọng đang được triển khai là thí điểm truy xuất nguồn gốc nông sản bằng nền tảng số. Theo kế hoạch, từ ngày 1-1 đến 30-6-2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ thí điểm hệ thống truy xuất nguồn gốc đối với quả sầu riêng. Từ ngày 1-7-2026, hệ thống này sẽ mở rộng sang các nhóm nông sản thiết yếu. Đây là nền tảng số thống nhất, cho phép ghi nhận, quản lý và tra cứu thông tin xuyên suốt quá trình sản xuất, chế biến, vận chuyển và lưu thông.
Đối với Gia Lai, việc tham gia thí điểm đồng nghĩa với việc thiết lập một chuẩn vận hành mới ngay từ khâu sản xuất. Khi toàn bộ thông tin từ giống, vật tư nông nghiệp đến thu hoạch được số hóa và kiểm chứng, người trồng buộc phải tuân thủ quy trình đã đăng ký.
Giá trị cốt lõi của bước chuyển này không chỉ nằm ở ứng dụng công nghệ, mà ở sự thay đổi nhận thức, dữ liệu trở thành một phần cấu thành của sản phẩm nông nghiệp. Đây chính là nền tảng để giải quyết bài toán chất lượng, củng cố niềm tin thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh cho sầu riêng Gia Lai.
Thị trường đã phát đi thông điệp rõ ràng rằng không còn chỗ cho sự dễ dãi. Minh bạch “lý lịch” vì thế không chỉ là "tấm vé thông hành" để xuất khẩu, mà là con đường tất yếu để sầu riêng Gia Lai phát triển bền vững, nâng cao giá trị và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.
