200 năm, hậu thế nhớ Tố Như - Kỳ 3: Người xưa thấp thoáng ngàn sau

Theo dõi Báo Gia Lai trên Google News
Nhờ câu thơ Nôm tương truyền thủ bút đại thi hào Nguyễn Du, những món đồ sứ trở nên nổi tiếng, được giới chơi cổ ngoạn thích thú sưu tầm bằng sự trân quý đặc biệt.
Nhiều khách tham quan quan tâm đến những hiện vật cụ Tố Như thường dùng giai đoạn ở quê Tiên Điền - Ảnh: THÁI LỘC
Nhiều khách tham quan quan tâm đến những hiện vật cụ Tố Như thường dùng giai đoạn ở quê Tiên Điền - Ảnh: THÁI LỘC
Do đề tài gần gũi, không "phạm thượng, nghi kỵ" như các loại long, lân, quy, phượng. Quan trọng hơn là có câu thơ Nôm nội dung nhẹ nhàng, vui vẻ, đặc biệt tương truyền của cụ Nguyễn Du nên ai cũng thích sắm chơi bởi sự thanh tao.
Nhà nghiên cứu TRẦN ĐÌNH SƠN
Những hiện vật "châu về Hợp Phố"
Chuyến hành hương của chúng tôi về đất Tiên Điền ven hữu ngạn sông Lam trong một cảm xúc thật khó tả. 99 ngọn núi Hồng Lĩnh ghi dấu từng bước chân đại thi hào kiếm tìm niềm vui và miếng sống giai đoạn thanh bần vẫn sừng sững như thế. 
Bến Giang Đình từng đong đầy cảm xúc trong thơ Nguyễn Du nay cây ngập nước, bụi cỏ xanh dày. Tìm nhà thầy giáo Nguyễn Minh, cháu đời thứ 6 cụ Tố Như, người đi vắng, cửa khóa then cài. Khu mộ nhà thơ giữa trưa vắng vẻ, vương làn khói nhang và lẵng hoa thắm của đoàn hành hương thăm viếng. 
May thay sự sinh động vẫn tràn ngập khi ghé thăm khu di tích lưu niệm Nguyễn Du giữa quê cũ Tiên Điền...
Hòa vào dòng người tham quan, chúng tôi được người thuyết minh diễn giải hiện vật trưng bày liên quan đến gia tộc, cuộc sống và sự nghiệp. Hình ảnh nhà thơ uyên bác sống cảnh thanh bần hiện ra qua từng món đồ rất đỗi sinh động và bình dị. 
Đó là chiếc la bàn cũ, được xác định là thứ cụ Nguyễn Tiên Điền dùng để xác định phương hướng những lần đi săn giữa non xanh Hồng Lĩnh. Cái gạc nai, có lẽ là sản phẩm săn được, cụ dùng để làm móc treo áo quần. 
Cô thuyết minh bảo những hiện vật này là "nhạy cảm" bởi nó liên quan đến việc săn bắn thú rừng, điều mà ngày nay cấm tiệt. Nhưng hơn 200 năm trước, việc khai thác sản vật rừng, kể cả săn bắn, là được phép, không chỉ cái thú mà còn kiếm sống qua ngày.
Cảm động với cái nậm rượu bị sứt vỡ và một cái chén sứ của cụ thường dùng. Đó có lẽ là "chứng nhân" của biết bao lần nhà thơ giải sầu hay suy tư ngẫm ngợi chuyện của mình, chuyện của thế sự trong giai đoạn cuộc thế đổi thay, chia ly loạn lạc của đất nước... 
Cạnh đó, cái nghiên mực nằm trong chiếc hộp gỗ khảm xà cừ, dù không còn nguyên vẹn nhưng tinh xảo tuyệt đẹp. Phần mực bên trong một phần khuyết chứng tỏ đang được sử dụng. 
Chợt giật mình khi nghĩ đến biết bao vần thơ trác tuyệt, phải chăng từ thỏi mực dở dang này. Bởi lẽ, rất nhiều bài thơ chữ Hán trong tập Thanh Hiên tiền hậu tập chủ yếu được cụ làm khi còn ở Tiên Điền. Cũng có thuyết cho rằng cuộc đời nàng Kiều được tái hiện thành nên kiệt tác thơ lục bát trong giai đoạn sống ở quê hương.
Bà Trần Thị Vinh, cán bộ Ban quản lý di tích Nguyễn Du, không giấu được xúc động trước rất nhiều hiện vật liên quan đến cụ Nguyễn Tiên Điền và Truyện Kiều tụ hội về đây "như kiểu châu về Hợp Phố" thời gian qua. Đó là nhiều đồ gốm sứ, nhiều tranh vẽ, cổ vật liên quan đến thi nhân lẫn cuộc đời nàng Kiều. 
Đặc biệt là hàng loạt bản Kiều quý từ nước ngoài chuyển về, trong số đó có cả bản tiếng Ả Rập và cổ bản kèm tranh minh họa rất quý hiếm. 
"Mình cảm nhận những năm gần đây, dường như những người nhiệt huyết, đam mê đã kết nối, tụ về để có được những công trình và hiện vật độc đáo, phục vụ quảng bá, tôn vinh Nguyễn Du, Truyện Kiều" - bà Vinh nói.

Trang vẽ trong bản Kiều cổ ở Anh minh họa Kiều gặp Kim Trọng “Trông chừng thấy một văn nhân/ Lỏng buông tay khấu bước lần dặm băng” - Ảnh NXH cung cấp
Trang vẽ trong bản Kiều cổ ở Anh minh họa Kiều gặp Kim Trọng “Trông chừng thấy một văn nhân/ Lỏng buông tay khấu bước lần dặm băng” - Ảnh NXH cung cấp
Chiếc dĩa "thủ bút" nhà thơ
Trong số hiện vật trưng bày, có hai chiếc dĩa sứ được giới thiệu: "Dĩa mai hạc; bút tích Nguyễn Du khi đi sứ sang nhà Thanh năm 1813". Đề tài trên dĩa vẽ cây mai dáng thế cổ lão đang nở hoa; bên dưới là con chim hạc khoe mình trên một phiến đá... 
Bên trên khung cảnh đề câu thơ Nôm: "Nghêu ngao vui thú yên hà/Mai là bạn cũ, hạc là người quen". 
Bà Trần Thị Vinh cho biết khu lưu niệm hiện có hơn 10 chiếc dĩa mai hạc kiểu thức tương tự, hầu hết do những nhà sưu tầm cổ vật trong và ngoài nước yêu quý thi nhân hiến tặng.
Xưa nay, người ta vẫn xem câu thơ xuất phát từ thủ bút Nguyễn Du trong lần đi sứ Trung Hoa năm 1813. 
Học giả Vương Hồng Sển dẫn theo giai thoại của tác giả Bùi Thế Mỹ viết trong tập san của Hội Khuyến học Nam Kỳ năm 1943, rằng: Tương truyền, lúc Nguyễn Du đi sứ Trung Hoa, có đến thăm một lò chế tác đồ sứ, gặp dịp người ta đang làm một bộ đồ trà vẽ đề tài mai hạc. 
Chủ lò nhã ý mời quan chánh sứ An Nam phẩm đề một đôi câu thơ lên món đồ. Nguyễn Du đã dùng chữ Nôm của nước nhà, ghi lên món đồ hai câu thơ: "Nghêu ngao vui thú yên hà. Mai là bạn cũ hạc là người quen". 
Tác giả kèm thêm lời bình: "Cái ngày cụ Nguyễn Du đã đi sứ sang Tàu đó, không những cụ đã vâng sứ mạng của triều đình, mà đồng thời cũng là vị sứ giả đầu tiên cho văn chương An Nam ở ngoại quốc nữa".
Ở Huế đầu thế kỷ 20, tập san B.A.V.H cũng cho đăng tải thông tin: Tác giả câu thơ trên của Định Viễn quận vương, con trai Thế tổ Gia Long, một thương gia nổi tiếng. Đến năm 2012, trên cuốn số 8 tập san Nghiên Cứu Huế, tác giả Đinh Văn Niêm khẳng định câu trên là của cụ tổ Đinh Phiên viết trong chuyến đi sứ Trung Hoa năm 1819. 
Đinh Phiên và Nguyễn Du là bạn đồng hương và là thông gia: con trai cụ Đinh Phiên là Đinh Văn Phác lấy con gái Nguyễn Du là Nguyễn Thị Tiềm. Vẫn chưa có bằng chứng xác quyết tác giả câu thơ trên là của Nguyễn Du, Định Viễn hay Đinh Phiên... 
Nhà nghiên cứu văn hóa cổ vật Trần Đình Sơn, trong số những người tặng dĩa mai hạc cho khu lưu niệm, cho rằng: "Câu đó có lẽ thuộc về nhà họ Đinh thì đúng hơn. Bởi vì văn chương của cụ Nguyễn Du thường không có sự chơn chất như vậy".
"Nương theo" danh tiếng đại thi hào
Ở Huế, nhà sưu tầm cổ vật Nguyễn Hữu Hoàng rất quen thuộc trong giới cổ ngoạn đồ sứ ký kiểu (đặt làm) thời Lê, Nguyễn. Theo ông Hoàng, đề tài mai hạc thuộc hàng phổ biến bậc nhất trong các loại đồ sứ ký kiểu của Việt Nam. 
Ông nói: "Trong số đồ ký kiểu, tôi cũng như nhiều bạn sưu tầm quen biết rất thích đồ mai hạc, bởi đề tài gần gũi và bình dị. Đặc biệt là hiệu đề rất phong phú, lại đề câu thơ Nôm của đại thi hào Nguyễn Du vừa gần gũi vừa thanh tao". Ông Hoàng chỉ cách phân biệt rõ, đồ sứ mai hạc có cả loại ký kiểu do triều đình đặt làm giai đoạn đầu Nguyễn, lẫn loại sản xuất về sau. Các dạng tô, chén, bộ đồ trà và ống điếu thuốc lào ký kiểu giai đoạn đầu chất liệu sứ cao cấp, dáng vẻ thanh tao, hoa văn rất đẹp, có món giá trên thị trường hàng chục triệu đồng.
Các nhà nghiên cứu lý giải sau ký kiểu giai đoạn đầu, thương nhân Trung Quốc biết được sự yêu thích của người Việt đã đặt làm hàng loạt đồ mai hạc như thế, xuất sang thị trường Việt Nam, đến đầu thế kỷ 20 vẫn còn. 
Thợ lò sứ không biết chữ Nôm, không hiểu thể thơ lục bát đặc trưng của người Việt, nên viết sai cả tự dạng lẫn câu thơ. Có trường hợp thành "bát lục": "Nghêu ngao vui thú yên hà mai là/bạn cũ hạc là người quen"; hoặc thể "tự tiện": "Nghêu ngao vui thú/yên hà mai/là bạn cũ hạc/là người quen"...
---------------------------
Sau bao cuộc dâu bể khen, thương đến tột độ, mà chê cũng đến tận cùng, đến nay đời nàng Kiều vẫn còn nhiều ý kiến soi nhìn, diễn giải...
Kỳ tới: Bởi đâu đời Kiều lận đận?
THÁI LỘC - SƠN LÂM (TTO)

Có thể bạn quan tâm

Bám rừng giữ “báu vật” giáng hương

Bám rừng giữ “báu vật” giáng hương

(GLO)- Ẩn giữa rừng sâu xã Krong (tỉnh Gia Lai), những căn lán nhỏ được dựng ngay dưới gốc giáng hương cổ thụ. Đó là nơi lực lượng bảo vệ rừng ăn ngủ, thay nhau canh giữ từng cây hương quý - những “báu vật” của đại ngàn.

Bộ đội Biên phòng lan tỏa không khí bầu cử nơi biên giới

Bộ đội Biên phòng lan tỏa không khí ngày hội lớn của toàn dân nơi biên giới

(GLO)- Những ngày cận kề cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Ia Mơ (tỉnh Gia Lai) phối hợp với chính quyền, già làng, người uy tín đến từng làng tuyên truyền, vận động bà con sẵn sàng tham gia ngày hội lớn của toàn dân.

Đội SOS Long Hải: Giữ bình yên cho những cung đường

Đội SOS Long Hải: Giữ bình yên cho những cung đường

Khi phố xá đã lên đèn và nhiều gia đình yên giấc, trên những tuyến đường thuộc xã Long Hải (TPHCM) vẫn có những ánh đèn xe lặng lẽ di chuyển. Đó là ánh đèn của Đội SOS Long Hải - nhóm thanh niên tình nguyện đã suốt 7 năm qua hỗ trợ người dân gặp sự cố giao thông trong đêm.

Đêm đập trống dưới ánh trăng rừng

Đêm đập trống dưới ánh trăng rừng

Giữa vùng lõi của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nơi núi đá vôi dựng đứng như những bức tường thành và rừng già nối tiếp đến tận biên Việt - Lào, có một lễ hội mà mỗi nhịp trống vang lên dường như làm nghiêng ngả cả đại ngàn: Lễ hội Đập trống của người Ma Coong.

'Rừng thiêng' giữa đại ngàn

'Rừng thiêng' giữa đại ngàn

Giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, nơi mây trắng quấn quýt những đỉnh núi của vùng cao Đà Nẵng, có một cánh rừng không chỉ xanh bởi lá, mà còn xanh bởi ký ức. Người dân gọi đó là 'rừng bác Năm Công'.

Cán bộ trại giam động viên, chia sẻ với phạm nhân.

Tình người sau cánh cổng trại giam

(GLO)- Từ những câu chuyện rất thật của người trong cuộc, có thể thấy tính nhân văn trong công tác giáo dục, cải tạo phạm nhân tại Trại tạm giam số 1, Công an tỉnh Gia Lai. Đó là nơi cán bộ, chiến sĩ đang kiên trì cảm hóa những người lầm lỗi bằng trách nhiệm và lòng nhân ái.

“Thần y trị điểu”

“Thần y trị điểu” ở An Khê

(GLO)- Hàng chục năm qua, căn nhà của anh Hoàng Huy (SN 1992, ở tổ 1, phường An Khê, tỉnh Gia Lai) luôn ríu rít tiếng chim. Ở đó, anh Huy âm thầm cứu chữa cho hàng trăm chú chào mào mắc bệnh từ khắp nơi gửi về.

Ấm áp những ngôi nhà tái định cư

Ấm áp những ngôi nhà tái định cư

(GLO)- Về thăm những khu tái định cư vùng thiên tai trên địa bàn tỉnh Gia Lai, chúng tôi cảm nhận được mùa xuân ấm áp đang về cùng với sắc hoa tươi thắm, khung cảnh sản xuất, sinh hoạt nhộn nhịp đang định hình trên vùng đất mới.

Ngôi làng Bahnar bị "bỏ quên" giữa núi rừng.

Ngôi làng Bahnar bị "bỏ quên" giữa núi rừng

(GLO)- Một ngôi làng Bahnar không người ở, bị "bỏ quên" giữa núi rừng Tây Nguyên nhưng vẫn hấp dẫn nhiều du khách ghé thăm nhờ vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên và kiến trúc nhà truyền thống. Đó là làng Kon Sơ Lăl cũ (xã Ia Khươl, tỉnh Gia Lai).

Tỷ phú nuôi bò ở Chư A Thai

Tỷ phú nuôi bò ở Chư A Thai

(GLO)- Sáng nào cũng vậy, khi mặt trời vừa lên khỏi dãy núi Chư A Thai, ông Nguyễn Kim Tống (thôn Thanh Thượng, xã Chư A Thai) lại tự lái ô tô vượt quãng đường gần 40 km sang xã Pờ Tó để kiểm tra từng khu chuồng trại, từng đàn bò.

Rẫy chung ở Đak Đoa

Rẫy chung ở Đak Đoa

(GLO)- Giữa những đồi cà phê vào độ chín rộ ở xã Đak Đoa, có những khu rẫy không thuộc về riêng một hộ nào. Đó là rẫy chung - mảnh đất “không chia phần” của cộng đồng, nơi bà con cùng góp công vun trồng, chăm sóc qua từng mùa, lặng lẽ tích lũy thành nguồn lực chung để lo việc thôn, việc làng.

Xuân về làng gốm 500 năm tuổi

Xuân về làng gốm 500 năm tuổi

Từng đoàn khách dập dìu men theo con đường nhỏ dẫn vào làng gốm Thanh Hà (phường Hội An Tây, TP. Đà Nẵng). Ngôi làng nhỏ gần 500 năm tuổi bên dòng Thu Bồn, nơi các thế hệ truyền nhau gìn giữ làng nghề nổi danh xứ Quảng.

null