Với đường kính thân lên tới 1,7 m, cao trên 50 m, đây được xác định là những cá thể kim giao núi đất lớn nhất Việt Nam được ghi nhận cho đến nay.
Đây là lần đầu tiên khu vực Tây Nguyên ghi nhận một quần thể kim giao núi đất có nhiều cây mẹ trưởng thành, mở ra những triển vọng mới trong công tác nghiên cứu và bảo tồn nguồn gen loài thực vật quý hiếm này.
Những phát hiện giữa rừng nguyên sinh
Theo anh Nguyễn Văn Tây - điều phối dự án Hội Động vật học Frankfurt tại Việt Nam, cá thể kim giao đầu tiên được phát hiện năm 2023 tại tiểu khu 37 thuộc Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng (xã Sơn Lang).
Trong một chuyến đi đặt điểm nghe (bẫy âm thanh) để điều tra động vật hoang dã, đoàn của anh dừng chân nghỉ dưới một cây gỗ lớn. Quan sát dưới gốc, anh Tây nhận thấy nhiều quả màu đen đã rụng.
Với kinh nghiệm nhận diện các loài thực vật quý hiếm phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học, các thành viên trong đoàn nhận ra đây là loài kim giao núi đất (Nageia wallichiana) được Sách đỏ Việt Nam xếp vào nhóm sắp nguy cấp.
“Điều khiến chúng tôi bất ngờ là đây không phải cây tái sinh mà là cây mẹ rất lớn. Đó cũng là cá thể kim giao đầu tiên được ghi nhận tại khu vực này” - anh Tây kể.
Đến tháng 4-2026, trong 1 chuyến khảo sát khác, anh Nguyễn Văn Tây cùng ông Nguyễn Văn Tứ - Phó Giám đốc Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng và một số cán bộ bảo vệ rừng tiếp tục phát hiện thêm một cụm gồm 3 cây mẹ. Trong bán kính khoảng 100 m quanh khu vực này còn ghi nhận nhiều cây con.
Cả 4 cây mẹ được phát hiện nằm thành hai cụm riêng biệt. Cây nhỏ nhất có đường kính khoảng 1,3 m, trong khi những cây lớn nhất đạt đường kính trung bình khoảng 1,7 m, cao trên 50 m.
Theo anh Nguyễn Văn Tây, đây là những cây kim giao núi đất có kích thước lớn nhất Việt Nam được ghi nhận đến thời điểm hiện tại.
Cả 2 điểm phát hiện kim giao núi đất đều nằm ở những vị trí rất hiểm trở, nơi gần như tách biệt với con người. Trong đó, cụm 3 cây mẹ mọc trên sườn dông hẹp, hai bên là vực sâu, muốn tiếp cận phải băng qua nhiều đoạn rừng dốc dựng đứng. Từ khu vực thác K50, đoàn khảo sát phải đi bộ gần 3 km xuyên rừng và mất gần trọn một buổi sáng mới đến được nơi cây phân bố.
Ông Nguyễn Văn Tứ cho rằng: Việc phát hiện quần thể kim giao mang yếu tố may mắn. Chương trình nghiên cứu, bảo tồn các loài linh trưởng đòi hỏi cán bộ nghiên cứu phải thường xuyên khảo sát sâu trong rừng nguyên sinh.
Những hành trình “cắt” rừng để đi khác hẳn các tuyến tuần tra bảo vệ rừng thông thường. Nhờ vậy, những cây kim giao cổ thụ mới tình cờ được phát hiện giữa đại ngàn.
“Ngay sau khi phát hiện, chúng tôi đã chụp ảnh, xác định tọa độ, đo đạc các chỉ số sinh trưởng để đề xuất đăng ký quần thể cây di sản nhằm phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu” - ông Tứ cho hay.
Kim giao núi đất là cây lá kim thường xanh, lá mọc đối xứng, hoa màu trắng. Quả khi còn non có màu xanh, đến lúc chín chuyển sang màu đen, kích thước nhỏ bằng đầu ngón tay út, cấu tạo như nhiều cánh xếp cuộn lại. Đây là loại thức ăn ưa thích của nhiều loài chim trong rừng.
Giá trị đặc biệt đối với bảo tồn đa dạng sinh học
Kim giao núi đất thuộc họ Kim giao, chỉ phân bố từ Nghệ An đến Lâm Đồng và chỉ sinh trưởng trong những cánh rừng núi đất. Theo anh Nguyễn Văn Tây, kim giao tái sinh trong tự nhiên không phải hiếm, song những cây mẹ có kích thước lớn như tại Kon Chư Răng lại rất hiếm gặp.
Điều đó cho thấy Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng còn giữ được những mảng rừng nguyên sinh có giá trị đặc biệt, nhiều khả năng vẫn còn những cây mẹ lớn khác chưa được phát hiện.
Thông tin về quần thể kim giao mới phát hiện tại rừng già Kon Chư Răng đã được cập nhật tại Hội thảo quốc tế “Bảo tồn các loài thực vật nguy cấp tại Việt Nam” tổ chức tại tỉnh Nghệ An vào tháng 5-2026.
Dù được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp ở mức “Ít quan tâm” (Least Concern), nhưng Sách đỏ Việt Nam vẫn đánh giá kim giao núi đất ở mức sắp nguy cấp do khai thác gỗ và mất dần môi trường sống.
Hiện các công trình nghiên cứu về kim giao núi đất còn rất hạn chế, quy mô quần thể ngoài tự nhiên cũng chưa được xác định đầy đủ.
Chính vì vậy, việc phát hiện quần thể cây mẹ có kích thước lớn tại Kon Chư Răng được xem là tư liệu khoa học đặc biệt quan trọng, góp phần bổ sung dữ liệu về phân bố, cấu trúc quần thể và nguồn gen của loài.
Ông Nguyễn Văn Tứ cho biết: Việc phát hiện quần thể kim giao núi đất không chỉ có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học của khu bảo tồn mà còn đóng góp những dữ liệu quý cho nghiên cứu về thực vật rừng nguy cấp ở Việt Nam.
Với 883 loài thực vật được ghi nhận, Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng - vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển thế giới Kon Hà Nừng - tiếp tục khẳng định là trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của Tây Nguyên. Việc phát hiện quần thể kim giao núi đất lớn nhất Việt Nam càng cho thấy vẫn còn nhiều giá trị tự nhiên cần tiếp tục được nghiên cứu và bảo tồn.
