Tiếp tục chương trình làm việc của kỳ họp không thường lệ thứ nhất, sáng 10-8, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi).
Bảo đảm tính khả thi của luật
Tham gia thảo luận về quy định tại khoản 2 Điều 22 cho phép hòa giải viên chủ động đề xuất hòa giải ngay khi biết vụ việc, không cần chờ đơn, đại biểu (ĐB) Lê Hoàng Anh đánh giá đây là quy định đúng, thể hiện tinh thần phòng ngừa từ xa. Tuy nhiên, quy định này chỉ phát huy hiệu quả khi hòa giải viên được cung cấp thông tin kịp thời.
Theo đại biểu, dự thảo đã quy định khá đầy đủ về chiều thông tin từ tổ hòa giải đi ra, nhưng chiều thông tin đi vào tại khoản 3 Điều 15 mới dừng ở yêu cầu phối hợp chung với tổ bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở, Ban công tác Mặt trận và các đoàn thể.
Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung nghĩa vụ cụ thể để các lực lượng này kịp thời trao đổi với tổ hòa giải về những mâu thuẫn, tranh chấp mới phát sinh. Qua đó, hình thành cơ chế cảnh báo sớm hai chiều, giúp hòa giải viên chủ động nắm bắt và xử lý vụ việc từ sớm.
Đại biểu nhấn mạnh, đề xuất này không làm phát sinh thủ tục hành chính mới mà chỉ cụ thể hóa trách nhiệm phối hợp giữa các lực lượng cùng hoạt động trên một địa bàn.
Về kinh phí, ĐB Hoàng Anh tán thành việc chuyển từ “hỗ trợ” sang “bảo đảm” kinh phí từ ngân sách nhà nước trong khả năng cân đối ngân sách.
Theo đại biểu, hòa giải ở cơ sở là nhiệm vụ chính trị thường xuyên; hòa giải viên không hưởng lương, không làm phát sinh biên chế, trong khi hiệu quả của công tác hòa giải góp phần giảm khiếu kiện vượt cấp, giảm tải cho tòa án và giữ ổn định xã hội.
Tuy nhiên, qua 12 năm thi hành luật cho thấy, khó khăn không chỉ nằm ở cách sử dụng từ ngữ. Tờ trình của Chính phủ cũng thừa nhận kinh phí hòa giải ở cơ sở hiện còn được gộp chung với kinh phí phổ biến, giáo dục pháp luật, chưa được tách bạch rõ ràng.
Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào khoản 1 Điều 6 quy định kinh phí hòa giải ở cơ sở phải được bố trí thành một mục chi riêng trong dự toán ngân sách hằng năm, không gộp chung với kinh phí phổ biến, giáo dục pháp luật hoặc các nhiệm vụ chi khác.
Đồng thời, cần ban hành văn bản quy định chi tiết về kinh phí cùng hoặc trước thời điểm luật có hiệu lực để bảo đảm các quy định được triển khai thực chất.
Đối với cơ chế chỉ định hòa giải viên tại Điều 9 và Điều 10, ĐB Hoàng Anh thống nhất đây là giải pháp cần thiết nhằm khắc phục tình trạng không bầu được hòa giải viên trong một số trường hợp khách quan.
Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, tổ hòa giải là tổ chức tự quản của nhân dân. Nếu việc chỉ định không được thực hiện công khai, minh bạch, có thể dẫn đến tình trạng giao nhiệm vụ hòa giải mang tính hình thức.
ĐB Hoàng Anh cho rằng, cơ chế buộc bầu lại trong 3 năm và không chỉ định người từng không được nhân dân đồng ý qua bầu cử là phù hợp và cần được giữ lại.
Bên cạnh đó, do cơ chế chỉ định không thông qua lá phiếu của người dân, cần có một bước công khai tương xứng. Trước khi lập danh sách đề nghị chỉ định theo khoản 4 Điều 9, cần thông báo công khai danh sách dự kiến tại thôn, tổ dân phố để nhân dân tham gia ý kiến, qua đó bảo đảm quyền giám sát của công dân.
Về quy định loại trừ những vụ việc “vi phạm bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc xử lý hành chính, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác”, ĐB Lê Hoàng Anh đánh giá cao việc Bộ Tư pháp đã làm rõ định hướng Chính phủ sẽ quy định danh mục cụ thể trong nghị định.
Theo đó, hòa giải viên không phải tự xác định một hành vi có phải là vi phạm hành chính hay tội phạm hay không, mà chỉ có trách nhiệm phát hiện, thông tin theo quy định.
Đại biểu cho rằng đây là hướng đi phù hợp, tránh đặt gánh nặng pháp lý quá lớn lên hòa giải viên, vốn chủ yếu là người dân ở cơ sở, được yêu cầu có hiểu biết pháp luật nhưng không được đào tạo chuyên môn pháp lý.
Để quy định này thực sự khả thi, đại biểu đề nghị nghị định quy định danh mục cụ thể phải được ban hành trước hoặc cùng thời điểm luật có hiệu lực, tránh khoảng trống pháp lý, khiến hòa giải viên phải thực hiện nghĩa vụ phát hiện thông tin nhưng không có tiêu chí để đối chiếu.
Đồng thời, Bộ Tư pháp cần hướng dẫn nghiệp vụ theo Điều 31, xây dựng các công cụ nhận diện đơn giản, dễ áp dụng, gắn với những nhóm vụ việc phổ biến tại cơ sở để hỗ trợ hòa giải viên thực hiện nhiệm vụ.
Đối với nguồn lực dành cho công tác hòa giải ở cơ sở tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, ĐB Lê Hoàng Anh cho rằng đây là những địa bàn mà vai trò “đi trước một bước” của hòa giải càng có ý nghĩa quan trọng.
Theo đại biểu, dự thảo đã thể chế hóa khá đầy đủ các cơ chế đặc thù. Tuy nhiên, đối với việc ưu tiên ngân sách cho các địa bàn này, Bộ Tư pháp mới dừng ở việc cho biết sẽ nghiên cứu hoàn thiện, chưa có cam kết cụ thể.
Đại biểu không đề nghị bổ sung một chính sách đặc thù riêng mà kiến nghị Chính phủ, khi ban hành nghị định quy định chi tiết Điều 6, cần đưa các địa bàn miền núi, biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số trở thành tiêu chí ưu tiên rõ ràng trong công thức phân bổ định mức chi.
Theo đó, cần bảo đảm các cơ chế đặc thù về con người, ngôn ngữ và tổ chức hòa giải có đủ nguồn lực để vận hành trên thực tế.
ĐB Lê Hoàng Anh cho rằng, việc Chính phủ trình và Quốc hội xem xét thông qua dự án luật ngay tại kỳ họp không thường lệ thể hiện quyết tâm chính trị cao trong phát huy dân chủ và tự quản ở cơ sở.
“Các đề xuất nêu trên không làm phát sinh chính sách mới ngoài 5 chính sách Chính phủ đã trình, mà tập trung vào việc bảo đảm tính khả thi, để các quy định của Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) thực sự đi vào cuộc sống”, đại biểu nhấn mạnh.
Tiếp tục hoàn thiện cơ chế hòa giải ở cơ sở
Giải trình tại phiên thảo luận về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với cơ quan thẩm tra nghiên cứu, tiếp thu đầy đủ ý kiến của các đại biểu Quốc hội, hoàn thiện dự thảo Luật trước khi trình Quốc hội xem xét.
Về cơ chế bầu và chỉ định hòa giải viên, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho rằng, việc tiếp tục duy trì hình thức bầu, đồng thời bổ sung cơ chế chỉ định trong một số trường hợp là giải pháp nhằm hài hòa giữa tính tự quản của cộng đồng và yêu cầu quản lý nhà nước.
Theo đó, bầu hòa giải viên vẫn là phương thức chủ đạo, giúp cộng đồng dân cư trực tiếp lựa chọn người có uy tín, am hiểu phong tục, tập quán và được nhân dân tín nhiệm. Đây cũng là yếu tố quan trọng để giữ vững niềm tin của người dân, tránh hành chính hóa một thiết chế mang tính xã hội và tự nguyện.
Tuy nhiên, từ thực tiễn thi hành, dự thảo Luật bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên trong một số trường hợp không thể tổ chức bầu, nhằm bảo đảm hoạt động của tổ hòa giải được duy trì thường xuyên.
Bộ trưởng cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu các ý kiến về hình thức, trình tự bầu hòa giải viên. Khoản 2 Điều 8 dự thảo hiện quy định nhiều hình thức như lấy ý kiến bằng phiếu, biểu quyết công khai tại cuộc họp, bỏ phiếu kín hoặc biểu quyết trực tuyến.
Trên cơ sở ý kiến của các đại biểu, Cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu khả năng bổ sung các hình thức phù hợp với thực tiễn, trong đó có việc tạo khoảng thời gian nhất định để người dân tham gia bầu thay vì phải thực hiện trong một thời điểm.
Bộ trưởng cũng cho biết sẽ tiếp tục rà soát quy định về tiêu chuẩn hòa giải viên, hình thức, trình tự bầu, tỷ lệ đại diện hộ gia đình tham gia và cách xác định kết quả bầu để hoàn thiện dự thảo.
Về phạm vi hòa giải ở cơ sở, Bộ trưởng Bộ Tư pháp cho biết, dự thảo Luật quy định nguyên tắc các mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật được hòa giải, trừ những trường hợp xâm phạm lợi ích quốc gia, vi phạm điều cấm hoặc đã đến mức phải xử lý hình sự, hành chính.
Trước băn khoăn của đại biểu về việc phân định ranh giới giữa vụ việc được hòa giải và vụ việc phải xử lý theo thủ tục hình sự, hành chính, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo chia sẻ với ý kiến này và đã dự kiến cụ thể hóa trong văn bản hướng dẫn.
Bộ trưởng nhấn mạnh, hòa giải viên không phải tự mình xác định hành vi có phải tội phạm hoặc vi phạm hành chính hay không. Trong quá trình hòa giải, nếu phát hiện hành vi có tính chất nghiêm trọng, đe dọa tính mạng hoặc xâm phạm bí mật nhà nước, hòa giải viên phải dừng hòa giải và báo cáo cơ quan có thẩm quyền.
Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát để xác định nội dung nào cần quy định trực tiếp trong luật, nội dung nào giao Chính phủ hướng dẫn nhằm bảo đảm rõ ràng, dễ áp dụng.
Về chính sách hòa giải tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, đây là một trong những nội dung mới của dự thảo, với nhiều quy định được bổ sung nhằm khắc phục những bất cập của luật hiện hành.
Đối với vấn đề kinh phí, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo mong muốn quy định cụ thể hơn nhưng phải bảo đảm phù hợp với các quy định của Luật Ngân sách nhà nước.
Trên cơ sở ý kiến đại biểu, Bộ Tư pháp sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan của Chính phủ và cơ quan thẩm tra để hoàn thiện quy định về kinh phí, xác định rõ những nội dung có thể quy định trong luật và những nội dung cần giao văn bản dưới luật hướng dẫn.
Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng khẳng định, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu tối đa, giải trình thấu đáo các ý kiến của đại biểu Quốc hội, tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật để báo cáo Quốc hội xem xét, thông qua.
